Madialevo

No café

2012-02-11T13:12:00.001+01:00

Erguinme hoxe a media mañá e como a gorxa irritada e unha lixeira dor de cabeza non me daban acougo, non aturei na cama máis que o tempo necesario. O sábado adoito saír á rúa a mercar a prensa e vou logo ao café a ler os xornais con calma, mentres almorzo. Hoxe a prensa ven con moito peso, non físico senón mental. Os asuntos da semana son de fondo calado; non me engano se digo que presaxian un futuro aínda máis negro có sábado pasado onde os problemas eran causados pola neve. A neve derrétese, o outro non.

Pensando nestas cousas por veces delirantes non fun capaz de evitar a conversa da mesa da dereita. Unha rapaza que aparentaba ter uns vinte tantos falaba con dous amigos de idade semellante sobre un tema de alta política: as enrugas de María Teresa Fernández de la Vega. Pensei para min: "aí temos a xente que sabe o que é relevante, os alicerces do país, as bases, os fundamentos".

Mentres escoitaba sen querer, ou querendo, que todo pode ser, deparei nos titulares sobre a reforma laboral, os 20 días de indemnización, os EREs sen autorización administrativa, etc. pero axiña pasei a páxina e din co nariz nun tema que me toca máis de cerca: o abandono escolar. O 60 por cento dos parados non ten o certificado da ESO e a Unión Europea está preocupada polas nosas taxas. España nunca chegou á media europea en inversión educativa. Cada parágrafo era unha estocada no meu ánimo.

Erguín os ollos do xornal e diante de min, noutra mesa, un panorama recurrente. Papá e mamá lendo a prensa que os amables donos do café poñen á disposición dos clientes. Mentres tanto, o fillo, duns nove anos, atarefado coa consola, apoiado sobre o respaldo da cadeira cos pés enriba do asento. O fillo non deixaba de mirar fixamente á pantalla aínda que eu fiquei ollando para el durante os segundos necesarios como para que un adulto se sentira incómodo. El, autómata.

Nos meus tempos (sinto medo cando xa me saen estas frases) se os meus pais me levaban ao café a ler a prensa raro era o día que non caía nas miñas mans un Pulgarcito, unha revista de fútbol ou un libro de Kasperle. A lectura era comunitaria, compartida; non servía para illarnos da familia senón para todo o contrario. No tempo que pasei no café o neno de nove anos non cruzou unha soa palabra cos seus pais.

Voltei de novo ás paxinas do xornal mentres apuraba o que quedaba do café, algo morno xa. Noutra mesa, pegada á ventá, pareceume advertir a unha ex-alumna miña de hai oito anos, xa moza ela. Falaba riseira cunha amiga. Preferín non mirala, apartei a vista, collín os xornais, paguei a consumición e saín á rúa cun certo aire de pesimismo que alimenta cada día a miña misantropía.

Emilio

2012-02-03T22:54:00.000+01:00

Teño nas mans a edición de peto dun dos máis importantes clásicos da pedagoxía moderna, o Emilio de Jean Jacques Rousseau. A pesares das contradicións e do moito que se lle pode censurar, aínda hoxe en día esta obra garda un valor fundamental para os educadores de todo o mundo. Nela constátase por primeira vez que o neno é un ser en si mesmo, é dicir, non un adulto empobrecido e incapaz senón alguén moi diferente, con características propias e singulares. Por iso xa no prefacio Rousseau fai unha severa critica: "Los más sabios se aplican a lo que importa saber a los hombres, sin considerar lo que los niños están en condiciones de aprender. Buscan siempre al hombre en el niño, sin pensar en lo que es antes de ser hombre". Logo aconsella: "Comenzad pues por estudiar mejor a vuestros alumnos; porque a buen seguro no los conocéis."

O Emilio está escrito á maneira dun manual, unha especie de guía educativa chea de referencias filosóficas, fisiolóxicas, relixiosas e morais. Dividido en cinco libros, o seu esquema segue o da vida dun neno desde o nacemento até a idade adulta. Para os mestres do ensino infantil e primario é o segundo dos libros ao que máis interese prestamos posto que alí Rousseau trata da educación dos nenos de 2 a 12 anos, que son cos que convivimos nas nosas aulas. Tamén os pais poderían extraer ensinanzas moi valiosas dun libro do que fai este ano o 250 aniversario da súa publicación:

"¿Sabéis cuál es el medio más seguro para hacer miserable a vuestro hijo? Acostumbrarlo a obtener todo; porque, al crecer de modo incesante sus deseos por la facilidad de satisfacerlos, antes o después la impotencia os obligará, a pesar vuestro, a llegar a la negativa, y esa negativa insólita lo atormentará más que la privación misma de lo que desea. Primero querrá el bastón que tenéis; pronto querrá vuestro reloj; luego querrá el pájaro que vuela; querrá la estrella que ve brillar, querrá todo lo que vea; a menos de ser Dios ¿cómo lo contentaréis?"

(A imaxe mostra o gravado que serviu de portada do segundo libro na edición orixinal do Emilio, a do ano 1762. Vemos o centauro Quirón adestrando o neno Aquiles. Non sorprende a elección do tema mitolóxico pois Rousseau dedicou parte importante deste capítulo á educación física e sensorial.)

O Panthéon de París

2011-12-30T01:38:00.002+01:00

Agora que o tempo e as obrigas conceden unha pequena tregua, entretéñome ás veces revisando fotografías recentes e libros pendentes de lectura. Deparei nesta e lembro que me levou varios minutos atopar o axuste axeitado do tempo de exposición para lograr captar con nitidez a maxestuosidade do monumento no medio da paisaxe nocturna. Trátase, ben o sabe todo o mundo, do Panthéon de París, o lugar onde repousan os restos dos máis distinguidos franceses de todos os tempos.

A nómina é ben longa pero sempre saltamos os numerosos condes, duques e marqueses para chegar axiña aos nomes e apelidos que figuran nos libros de historia, nos manuais de literatura ou nos máis importantes tratados científicos e filosóficos diso que damos en chamar cultura occidental.

Repousan aquí os restos dos enormes pensadores Voltaire e Rousseau, de escritores como Hugo, Zola e desde hai nove anos Alexandre Dumas pai. Tamén teñen aquí o seu lugar figuras políticas como Carnot, Gambetta, Jaurès, Painlevé, Moulin e Malraux; científicos como Pierre e Marie Curie, Braille e Monge. O mesmo arquitecto do Panthéon, Jacques-Germain Soufflot, tamén está soterrado no seu interior.

Os últimos restos depositados foron no pasado mes de abril os do político e escritor da Martinica Aimé Césaire, un dos fundadores do movemento literario da negritude que mantivo ao longo da súa vida un tenaz rexeitamento do colonialismo e polo que chegou a ter algún desencontro con Nicolas Sarkozy nos últimos anos da súa vida.

As guerras non son gloriosas

2011-12-26T21:10:00.002+01:00

Tiña un especial interese en visionar este film alemán do ano 1930 posto que foi esta unha das primeiras producións sonoras que se exhibiron no Teatro Principal de Ourense. Westfront 1918, titulada en España Cuatro de infantería seguindo de xeito literal o subtítulo Vier von der Infanterie, foi dirixida por Georg Wilhelm Pabst, un dos máis destacados directores da cinematografía xermana ao que lle debemos títulos como La caja de Pandora, La ópera de los tres centavos e Don Quijote.

O filme é marcadamente antibelicista pero non transmite ningunha mensaxe política máis alá do recoñecemento fraternal entre un soldado francés e outro alemán, os dous agonizantes, nos momentos finais do mesmo e un título final que semella unha advertencia. É máis ben unha mostra contundente da atrocidade e sinsentido da guerra e das devastadoras consecuencias da mesma na moral dun pobo e dun país. O inimigo está ausente e non hai aspiracións patrióticas na realización. Non hai heroes, non hai supervivintes.

Os nazis prohibiron máis tarde a súa exhibición pois consideraban que este tipo de películas fomentaban o "derrotismo covarde" entre os alemáns.

Chaman a atención as escenas filmadas nas trincheiras, que ocupan a maior parte da película. Pabst non renunciou a amosar o máis duro da guerra, o afundimento dos túneles, a man dun dos protagonistas sobresaíndo do fango pedindo socorro, os mutilados, os cegos, o desengano doutro dos soldados cando de permiso descobre o adulterio da súa muller esfameada, etc. É maxistral o uso do son, especialmente o dos bombardeos, disparos e berros dos oficiais, combinado con longos planos de silencio en hábil contraste.

Ollando estas terribles imaxes das trincheiras da Primeira Guerra Mundial non podo evitar lembrar aquel emotivo poema de Wilfred Owen, o poeta británico falecido na Batalla do Sambre xusto unha semana antes do Armisticio, na que denunciaba a falsidade do verso de Horacio que glorificaba morrer polo ben da patria. As guerras non teñen nada de glorioso.

If in some smothering dreams you too could pace

Behind the wagon that we flung him in,

And watch the white eyes writhing in his face,

His hanging face, like a devil's sick of sin;

If you could hear, at every jolt, the blood

Come gargling from the froth-corrupted lungs,

Obscene as cancer, bitter as the cud

Of vile, incurable sores on innocent tongues,–

My friend, you would not tell with such high zest

To children ardent for some desperate glory,

The old Lie: Dulce et decorum est

Pro patria mori.

(Si tú también pudieras, en tus sueños,

caminar tras el carro adonde lo arrojamos

y ver cómo sus ojos se marchitan,

ver su rostro caído, como un demonio hastiado;

si pudieras oír con cada sacudida

cómo sale la sangre de su pulmón enfermo,

obscena como el cáncer, amarga como el vómito

de incurables heridas en lenguas inocentes,

amigo, no dirías entusiasta

a los muchachos sedientos de una ansiosa gloria

esa vieja mentira: Dulce et decorum est

pro patria mori.)

A librería máis famosa do Sena

2011-12-17T17:32:00.001+01:00

Morreu George Whitman só dous días despois de facer 98 anos de idade. George nacera en Nova Jersey e era contemporáneo doutros poetas da xeración Beat como os grandes Jack Kerouac e Allen Ginsberg, mesmo algo maior ca eles. Hai sesenta anos fundou unha librería na parisina Rue de la Bûcherie, na ribeira esquerda do Sena. Chamouna Le Mistral. En 1964 mudoulle o nome polo de Shakespeare & Company en homenaxe a Sylvia Beach, outra norteamericana que xa abrira alí a súa librería nos anos de entreguerras e que era asidua dos círculos literarios dos que formaban parte André Gide, Paul Valéry, Jules Romains, etc. Sylvia Beach chegou a ser a editora do Ulises de James Joyce e tamén escribiu un libro de memorias sobre a vida cultural da cidade titulado precisamente Shakespeare and Company.

George púxolle o nome de Sylvia á súa filla nacida en 1981, Sylvia Whitman, quen é a que leva a librería desde o ano 2003. George morreu nun apartamento situado xusto enriba da súa librería, da súa vida e do seu soño feito realidade.

Tiven a oportunidade de visitar a librería de George Whitman en outono do 2010. Esta librería é un museo, é un punto de encontro de escritores e artistas e lugar de reunión dos norteamericanos residentes en París. Vas camiñando polos seus estreitos corredores e atopas moreas de libros de todas as épocas, case todos en inglés. Nas paredes hai murais, cartas, cadros e fotografías de escritores, de visitantes famosos, posters e postais. Paga a pena a visita só para contemplar todos estes tesouros.

Na planta superior hai habitacións, hai unha cama. Podes coller un libro, sentarte e lelo dun tirón. Hai unha mesa cunha máquina de escribir para quen a queira empregar. Hai un piano e sempre hai alguén tocando as súas teclas. Respírase alí dentro un aire de amizade e amor polos libros e pola cultura.

A entrada é unha especie de patio no que hai maletas cheas de libros, pizarras con citas literarias e caixas con libros de ocasión.

Non marchei dalí sen mercar un par de libros: Reflections, de Walter Benjamin e The Art of Cinema, de Jean Cocteau.

Larpeiradas internacionais

2011-12-15T21:52:00.000+01:00

Cando chegan estes días do Nadal comeza a invasión tradicional das larpeiradas: turrón, mazapán, polvoróns, follados de crema, mantecados, etc. Unha lista sen fin. Creo que cando era rapaz tiña máis ilusión por todo este arsenal de azucre.

Sen embargo, aínda fico ollando os escaparates das pastelarías lembrando aqueles lugares do meu Ourense da infancia que foron esmorecendo até morrer, como a Ramos, a Coruñesa ou a Ibense. En Portugal non renunciaron a estes praceres e con agradable frecuencia topamos alí cunha colección das cores máis vivas e as formas máis curiosas. Que pracer tan marabilloso é tomar um galão e umas natas en calquera café portugués!

Os italianos non quedan moi atrás nesta competición de larpeiros. A variedade de doces que hai ao longo do país dá como para facer unha enciclopedia. Meu irmán, grande coñecedor da súa cultura e gastronomía, viaxeiro polo norte e polo sur, é quen nos suministra á familia –nunca coa frecuencia suficiente que nos calme o apetito– a riqueza saborosa dos italianos. Este verán andamos todos á procura dos cannoli, uns doces recheos en forma de cana propios da illa de Sicilia.

Nesta fotografía, tomada nunha pastelaría de Bérgamo o pasado verán, ficamos un bo rato contemplando a polenta e Osei, o doce propio do lugar. A polenta consiste nunha masa rechea de manteiga, chocolate quente, ron e pasta de abelás todo cuberto con licor e outros ingredientes. Non houbo valor de meterlle o dente porque non eran horas.

Os pés quentes

2011-12-14T05:34:00.002+01:00

Esta é unha desas noites de insomnio que de cando en vez se asoman nas nosas vidas. Serán as cousas que bulen na miña cabeza que non me deixan durmir. E déuseme por repasar as fotos do último verán, nas que xa o paso do tempo vai deixando un efecto de rareza, de lonxanía. Delas saiu esta postaliña azul. Pégoa no meu caderno de inconstancias para que fique aí luminosa.

En noites frías coma estas de decembro, supoño que lembrar o cálido Mediterráneo axuda a sentir os pés un pouco máis quentes e a cabeza máis relaxada.

No outro lado da postal di: Plakiás (Illa de Creta)

Os directores estamos algo mal da cabeza

2011-12-09T22:11:00.001+01:00

Ultimamente non lle dedico moito tempo a este caderno. Desde que hai seis meses asumín a dirección do colexio onde traballo desde o ano 2008 ando un pouco disperso, metido en tarefas burocráticas e ás veces desbordado polo cargo.
A miña conclusión do curso de formación inicial ao que asistín recentemente xunto con outro cento de novos directores e directoras foi concluínte: hai que estar un pouco mal da cabeza para ser director. Nos tempos que corren, en que todos os males e fatalidades do universo teñen que ser solucionados rapidamente pola escola, asumir o imposible leva irremediablemente á frustración. Hai que ser prudentes. Esíxesenos moito e axúdasenos moi pouco.
O do director é un posto ingrato. As palabras que antes eran escoitadas con normalidade logo pasan a ser interpretadas como ordes ou censuras. As peticións parecen requerimentos; as propostas, críticas.
Pero non quería facer aquí unha lista de agravios, nin moito menos, pois non teño motivo para moita queixa. Que escriba ou non neste 'caderno inconstante' meu a pouca xente lle importa. Seino ben.
As miñas lecturas das últimas semanas –nas que a pesares de todo non falta un Zweig– teñen máis que ver con bibliografía relacionada coa xestión e a organización educativa. As editoriais Grao e Wolters Kluwers teñen un interesante catálogo relacionado co tema, aínda que, desde logo, non son as únicas. Non hai que ser tan inxenuo como para pensar que nestes libros está a solución a todos os problemas pero sempre hai que ter a suficiente humildade como para estar aberto ao que deles podes aprender. Hai unha cousa que sempre se nos repite aos directores e na que estou moi de acordo: non debemos pecharnos no escritorio, hai que falar, conversar, observar...

Zweig e Mistral beben mate en Petrópolis

2011-10-30T20:27:00.003+01:00

Stefan Zweig consumiu os últimos días da súa vida na cidade brasileira de Petrópolis, a uns 70 km de Rio de Janeiro. Alí, entre as montañas da Serra dos Órgãos e acompañado por Lotte, a súa segunda muller, buscou refuxiarse da barbarie da guerra mundial. Dedicou longas horas a traballar nos seus ensaios sobre dúas figuras fundamentais das letras francesas: Michel de Montaigne e Honoré de Balzac. Para Zweig, o seu ensaio sobre Balzac ía ser sen dúbida a súa obra capital, por riba de todas as demais biografías e novelas.

En Petrópolis, a tranquilidade da vida rústica foi primeiro un bálsamo para a moi fráxil moral de Zweig, pero a ausencia de amigos e o descoñecemento do idioma foi convertindo ese primeiro paraíso nunha pesadez insoportable. Zweig non vía futuro, nin lle vía xa sentido ao seu traballo. El, que foi un grande defensor da cultura europea e que tiña en mente a súa conservación e divulgación para as xeracións novas, foi vencido finalmente polo desespero e a fatiga.

Entre os poucos amigos cos que o matrimonio Zweig se relacionou destacaba unha poeta chilena que lograría o Premio Nobel apenas catro anos despois. Tratábase de Gabriela Mistral, que tamén vivía en Petrópolis onde era cónsul do seu país. No libro que recolle as ponencias do simposio celebrado en 1981 na cidade de Nova York hai un capítulo dedicado a esta relación. A súa autora, Frances Hernandez, relata cómo Mistral gozaba en 1942 dun altísimo prestixio literario mundial pero ao mesmo tempo comezaba a padecer os síntomas da súa avanzada diabetes e da insuficiencia cardiaca que arrastraba. A isto iría sumarse en pouco tempo o suicidio do seu sobriño Yin-Yin que ela adoptara e educara desde pequeno.

Zweig coñeceu de Mistral pola publicación na prensa local de varios artigos nos que a chilena animaba a adoptar a nenos exiliados da guerra de España, un asunto polo que a poeta sempre tivo grande preocupación. Foi precisamente o escritor austriaco o que amosou interese por coñecela. Despois do primeiro encontro, arranxado polo alcalde de Petrópolis, o matrimonio Zweig e Gabriela Mistral pasaron moitas horas ben na casa deles ou ben na casa dela. Deixaban pasar as horas das longas veladas tropicais sentados no porche, falando e bebendo mate, quizais calmando así as fondas penurias da vida, das que un finalmente nunca pode liberarse.

Casa de Stefan Zweig, en Petrópolis, hoxe

Cos nenos de Baión

2011-10-06T13:55:00.002+02:00

Os meus alumnos Aarón, Felipe, Carolina, Kevin, Vanesa, Adriana e Jesús están aprendendo a facer un blog. É algo moi interesante pero precísase saber primeiro cómo hai que facer. Con paciencia pódese facer un blog moi divertido.
Agardo que se animen e espero ver pronto os seus traballos publicados.

Cinco séculos de Servet

2011-09-29T15:58:00.006+02:00

Non se me ocorre mellor maneira de facer a miña particular lembranza de Miguel Servet, sabio nacido nunha pequena aldea de Huesca hai hoxe xusto cinco séculos, que recuperar da miña humilde biblioteca unha das obras máis prezadas do meu admirado Stefan Zweig. É a que leva por título Castellio contra Calvino, conciencia contra violencia (Acantilado, 2003). Esta marabilla contén para min as palabras máis valiosas escritas xamais por Zweig en defensa da liberdade de conciencia e contra todas as tiranías e dictaduras.

As primeiras descricións que Zweig fai de Servet non son, sen embargo, precisamente eloxiosas do carácter do aragonés:

En este hombre singular los talentos se mezclan de modo muy diverso, aunque sin un orden afortunado: un intelecto enérgico, despierto, curioso y tenaz, pero que con luz muy tenue divaga de un problema a otro; un genuino deseo de encontrar la verdad, aunque incapacitado para la transparencia creativa. Francotirador a un tiempo en la filosofía, la medicina y la teología, este espíritu fáustico no encaja plenamente en ninguna ciencia, aunque en todas se inmiscuye. Deslumbrante de cuando en cuando en alguna de sus audaces observaciones, con sus irreflexivas charlatanerías acaba por resultar enojoso. En cualquier caso, en el libro de sus proféticas predicciones brilla por una vez con una observación que verdaderamente abre nuevos caminos: el descubrimiento de la llamada circulación pulmonar de la sangre.

Zweig, que compara a Servet con Don Quijote tanto polo seu aspecto físico como polo seu cego idealismo, vai trazando a súa biografía chea de contratempos, soños, inquedanzas, até a súa chegada á Xenebra de Calvino onde defendeu a eliminación do dogma da Trinidade. A súa vida correrá desde entón moitísimo perigo ao ser acusado de herexe polos reformistas. Perseguido por un fanático como Calvino acabou sendo queimado na fogueira por instigación deste o 27 de outubro de 1553.

Unha carta que Calvino lle dirixe ao seu amigo Farel explica ben ás claras as súas criminais intencións:

"Servet me ha escrito recientemente y ha adjuntado a su carta un grueso volumen con sus delirios, asegurando con increíble petulancia que en él habría de leer cosas sorprendentes. Declara estar dispuesto a venir aquí, en caso de que yo lo desee... Pero no quiero pronunciarme sobre ello; pues si viniera, en tanto tenga aún algo de influencia en esta ciudad, no podría permitir que la abandonara con vida."

Hoxe é o día de Servet pero achéguense vostedes a Sebastián Castellio da man de Zweig e rescatarán do descoñecemento unha figura que non os deixará indiferentes.

(Na imaxe, a portada dunha edición arxentina do libro de Stefan Zweig datada en 1952)

Paseos e libros

2011-08-30T19:53:00.006+02:00

Debe de ser a xenética pero non cabe dúbida de que eu son deses que non poden evitar parar diante do escaparate dunha librería nova. Se se trata dun deses enormes establecementos tan habituais por toda Europa como as Feltrinelli de Italia, as Hugendubel de Alemaña ou as Waterstone's de Inglaterra un xa sabe que ten a tarde ocupada. Remexer entre os libros de peto, ollar de punta a cabo os andeis de narrativa e ficar un momento de relax nun daqueles confortables sofás a botarlle unha ollada a un libro calquera son bocadiños de benestar aos que un non pensa renunciar.

Outra cousa ben diferente son esas librerías de antigo nas que o propio escaparate é xa un museo. Hai cidades que aínda conservan esta riqueza nun número considerable. E non é casualidade que sexan as cidades con maior nivel cultural do mundo. En París pódense atopar recunchos marabillosos con edicións antigas de Voltaire, Balzac ou Zola. Case nada! En Xénova meu irmán amosoume este verán unha con libros vellos sobre o xeneize, o dialecto que os xenoveses levaron logo a América.

Aquí tres instantáneas tomadas por min nos últimos meses: unha librería en Xenebra, outra moi pequeniña na cidade vella de Lyon, e a Arenthon no quai Malaquais de París.

A Milano de Buzzati

2011-07-26T01:38:00.005+02:00

Este home tiña unha pose moi particular. Teño visto fotos e entrevistas para a televisión. Adoitaba pousar as palmas das mans sobre as cadeiras convertindo así o seu corpo nunha xerra momentánea. Dino Buzzati (1906-1972), pintor, xornalista e escritor, tiña a súa alma pegada á cidade de Milán a pesares de ter nacido nas montañas do Véneto. Nos seus relatos a cidade do boom económico está presente case sempre como un escenario de absurda modernidade no que os coches quedan varados nun atasco interminable e no que os cemiterios ocultan a silenciosa pugna entre os ricos da seda e os ricos do ferro, unha viva metáfora dos sectores que fortaleceron a riqueza milanesa.
Na miña recente visita á Lombardía quixen deixarme guiar polo sabor especial que deixan nos beizos os seus relatos recollidos nas dúas coleccións que adquirín: Sesenta relatos (Sessanta raconti, 1958) e El colombre (Il colombre, 1966).
Se houbera que poñer algunha etiqueta a Buzzati as cousas rondarían o onírico, a inxenuidade e unha certa incomprensibilidade do mundo no que vivimos. Dicía Calvino que Buzzati era un dos autores italianos que mellor resistira o paso dos anos. Eu engado: aínda o resiste.

A escola rural

2011-05-16T16:01:00.004+02:00

Na illa de Djurgården, en Estocolmo, atópase o que foi primeiro museo ao ar libre e zoolóxico da historia. Fundado en 1891 polo profesor e folclorista sueco Artur Hazelius, o parque de Skansen é visitado por máis dun millón de turistas cada ano, especialmente por familias con nenos de todas as idades atraídos polos osos, alces e bisontes que alí se amosan.
Nunha extensión de 300.000 metros cadrados que cómpre percorrer cun mapa para non volverse tolo, atopamos casas, cabanas, granxas, igrexas e talleres que son exactas réplicas das construcións suecas do século XIX. No camiño vemos a "auténticos" zapateiros, ferreiros, panadeiros e granxeiros vestidos ao xeito da época e desempeñando os seus oficios como se o tempo non pasara. O panorama xeral é fantástico pois logran desde logo trasladarnos a outra época. Está coidado cada detalle. É un museo vivo.
Para un mestre que transita por estes camiños, abraiado ante cada recuncho, atopando granxas e mercados a un lado e igrexas e fábricas ao outro, non deixa de ser un momento de ledicia dar no medio desta vella aldea cun edificio que é a copia exacta dunha escola rural sueca de principios do século XX. A escola, fermosísima, consérvase tal como era naquel tempo e mesmo algúns días pódese visitar pois desenvolven nela un programa de actividades para que os nenos de agora, afeitos a ordenadores e bolígrafos, saiban como eran as humildes escolas dos seus tataravós.
Suecia foi en 1842 un dos primeiros países do mundo en aprobar unha lei que establecía un ensino primario obrigatorio (folkskola) que na práctica trouxo como consecuencia que cada unha das parroquias do país dispuxera da súa propia escola, manifestación dun fondo desexo de progresar. O estado sueco colaboraba economicamente se a parroquia non tiña recursos suficientes. Os índices de analfabetismo na poboación rural, moi elevados entón, descenderon de forma acusada en pouco tempo. En España foi promulgada unha lei semelllante no ano 1857, a que é coñecida como Lei Moyano, pero os seus efectos non foron tan fulgurantes.
Mentres tiraba a fotografía, non puiden evitar pensar na miña escola rural de Baión, a de hoxe en día, tan diferente desta, pero no fondo tan semellante no que simbolizan de esforzo colectivo a favor da cultura, o progreso e a superación da ignorancia.

(Na imaxe unha fotografía da escola de Väla, tomada o pasado 23 de abril.)

Na casa de Louis e Auguste (e II)

2011-04-27T17:15:00.006+02:00

Daquela marabillosa factoría Lumière, orixe de tantos prodixios, apenas queda hoxe rastro algún en Monplaisir. Fica un só abraiado coa maqueta do museo porque a fábrica tiña un tamaño considerable e era por aquel tempo a máis importante do mundo no sector da fotografía.
Non sei se por sorte ou debido á providencia o único que se conservou da vella fábrica foi a estrutura do taller que se fixo famoso por ser filmada alí a primeira película da historia o 19 de marzo de 1895. Na pantalla podemos ver a saída dos obreiros –case todas mulleres– da fábrica Lumière ao remate da xornada de traballo. Ollan a cámara con ar confiado. É evidente o carácter experimental da película que non tiña máis aspiración que rexistrar e amosar o movemento. Os franceses prefiren chamarlles 'vues' (vistas) a estas películas e denominar 'films' as máis elaboradas. Sen embargo, poder situarse naquel preciso lugar e pousar a mirada no obxectivo da cámara como fixeran aqueles mulleres do s.XIX produce unha sensación moi especial.

(Arriba, eu mesmo diante do que queda do famoso taller. Fragmento da maqueta da fábrica no que se pode ver a localización do citado taller. O taller en 1995 antes da restauración. A película "La Sortie des usines Lumière", da que hai varias versións.)

Na casa de Louis e Auguste (I)

2011-03-22T20:14:00.007+01:00

Lyon non é desde logo unha cidade que habitualmente procuremos no mapa como destino da nosa viaxe soñada. Non ten os atractivos de París nin a beleza luminosa da Costa Azul, aínda que si merece unha visita para pasear polas rúas do seu barrio vello, patrimonio da Humanidade desde 1998.

Sen embargo, para os amantes da historia do cinema esta cidade agocha un tesouro que a fai única no mundo. En Monplaisir, antiga vila veciña que co extraordinario crecemento urbano acabou por convertirse nun barrio máis de Lyon, aínda se mantén en pé a Villa Lumière, isto é, a casa da familia dos inventores do cinematógrafo.

O edificio, unha fermosa construción burguesa que encarna mellor que nada a ascensión económica e social da familia, alberga hoxe o Museo Lumière. O percorrido pola casa comeza no xardín de inverno, unha fermosa estancia acristalada que nos dá a benvida co grande retrato do pai Antoine nunha das paredes e os bustos dos fillos Louis e Auguste sobre a repisa da cheminea. A placa rápida inventada por un Louis aínda moi novo vai permitir a fotografía instantánea e será a razón da apertura da factoría en 1882 e do enorme enriquecemento da familia.

Non falta detalle na exhibición dos diferentes aparellos proxectores anteriores á invención do cinema: a lanterna máxica de Kircher, o zootropo de Horner, o teatro óptico de Reynaud, o fenaquistiscopio de Plateau, o fusil fotográfico de Marey, etc. Pero a verdadeira sensación chega cando nos aproximamos á vitrina que conserva o primeiro cinematógrafo da historia, aquel aparello que o 28 de decembro de 1895 se encargou Antoine Lumière de facer funcionar diante do público parisino. Fica un contemplando a historia da sétima arte nunha caixiña e na súa pequena chapa metálica grabada con letras brancas.

O resto do museo non desmerece á xoia principal: salas de proxección onde podemos ollar as películas filmadas polos operadores Lumière polos catro recantos do mundo, infindade de fotografías da familia, cámaras e proxectores, material fotográfico diverso, recreación dos cuartos onde vivían, obxectos persoais, etc.

Cando un sae daquela casa fabulosa sinte ter visitado á familia Lumière sen poder agradecerlle a cada un dos seus membros toda a maxia que lles debemos.

(Imaxes: arriba, maqueta da Villa Lumière exposta no museo. Abaixo: vista da casa desde o patio, onde se atopaba a antiga fábrica).

O mestre de Piàdena (e II)

2011-03-21T18:56:00.005+01:00

A lectura da crónica pedagóxica de Mario Lodi devólvenos a un tempo que non semella tan diferente do noso. Falamos demasiado dos desafíos educativos do novo milenio esquecendo que outros mestres noutros momentos da historia tamén tiveron que enfrontar desafíos parecidos. O futuro non está tan desleigado do pasado. Atopamos no relato de Lodi e nas súas experiencias o eco lonxano dos nosos mesmos problemas e inquietudes de hoxe, eses que os mestres nos levamos da aula para casa, deslumbrantemente parecidos a pesares da distancia. Hai aspectos inmutables na realidade dos nenos e da aula.

O primeiro capítulo do libro, do que teño diante de min a primeira edición en castelán (Laia, 1974), titúlase "¿Cómo cambiar las cosas?", clara mostra do afán de reforma que Lodi defendeu. A rotina escolar imperante cáusalle moita decepción:

"A veces, desde la ventana, les observo cuando salen a la calle: una vez traspasado el umbral, emprenden el vuelo. Sus bocas mudas hablan y gritan: son felices. Indudablemente para estos chicos la escuela es un sacrificio; su comportamiento pasivo lo demuestra."
"De repente, cuando se dan cuenta de que tienen cerca al profesor, que descubre casualmente la secreta actividad, se acurrucan en el pupitre protegiéndose la cabeza con las manos entrelazadas, resignados a los golpes. Y su asombro es enorme, al mirar de reojo a través de su guardia el rostro del maestro que tarda en castigar, ven en él sólo amargura. Aquellas dos manos apretadas sobre la cabeza que resisten a las mías, que cariñosamente quieren separarlas, me turban. Tampoco mi sonrisa les convence: no se fía."

"Tanto en la sociedad como en la escuela (que es una pequeña sociedad de alumnos, obligados a vivir juntos durante varios años) creo que sólo puede haber dos maneras de vivir: o por medio de la sumisión a un jefe no elegido, o bien en un sistema en donde la libertad de cada uno sea respetada, condicionada tan sólo por las necesidades de todos."

"Hay algo que me gustaría abolir: las notas. ¿Cómo se puede definir con un número una relación entre inteligencia, voluntad y provecho?"

Mario Lodi introduciu nas súas aulas dúas técnicas principais: o debuxo espontáneo e a narración libre coa intención de que os nenos expresasen libremente as súas inquietudes e sentisen aprecio por unha escola que os tomaba en conta.
Na crónica, Lodi non só relata as súas vivencias persoais, as frustracións e os desexos, as relacións con outros mestres, o trato cos pais, as dificultades económicas, etc. senón que tamén transcribe ao detalle as intervencións orais dos alumnos nas discusións sobre as pinturas e un bo número de poemas e narracións escritos por eles. Delicioso é o fragmento no que Lodi nos fala de Tiziana, unha nena de primeiro que descubre, sen querelo, que ela tamén pode facer poesías e mesmo dedicarlle unha ao seu coelliño branco.

Conejito me gustas
porque eres blanco
y en tu espalda
tienes manchas negras.
Yo me llamo Tiziana
y te acaricio.

O mestre de Piàdena (I)

2011-02-25T19:19:00.004+01:00

Mario Lodi, o grande mestre de Piàdena, celebrou a semana pasada o seu 89 aniversario. A súa vida é un fermoso exemplo de dedicación á renovación da escola primaria. Velo aínda entre nós é unha ledicia.

Rematada a guerra, todo en Italia estaba por reconstruír. Mario era un home novo, tiña 23 anos, estaba recén saído da cadea, en Cremona. A súa xeración asumiu esa responsabilidade. As cooperativas que existiran antes do fascismo foron recuperadas. En Piàdena, Mario, que xa era mestre desde antes da guerra, encargouse da biblioteca popular. Era importante que a xente lera e coñecera despois de máis de vinte anos de obrigada escuridade. Os libros conservábanse no Teatro Paroli da pequena localidade lombarda. Houbo que cribar os panfletos fascistas que pertencían á Biblioteca do Dopo Lavoro, unha institución do réxime para o lecer e formación dos operarios. Na biblioteca popular a xente da vila comezou pouco a pouco a falar das súas experiencias durante a guerra.

A Constitución italiana de 1948 proclamaba a vixencia dos principios democráticos: pluralismo, laicidade, igualdade, pacifismo, dereito ao traballo, etc. Nese mesmo ano Lodi era destinado á escola de San Giovanni in Croce. E para un mestre sen experiencia, o obxectivo era principalmente atopar a maneira de levar á escola os principios democráticos e liberais que encarnaban os valores da nova sociedade. Aí é cando Mario Lodi comprende que a renovación pedagóxica resulta imprescindible, que non se trata de pequenos cambios ocasionais senón dunha reforma profunda de todo o sistema, un sistema que Lodi vía como autoritario e opresor. Este traballo ocuparalle toda a vida.

Pero Mario non estaba só. Desde a mesma base formouse naquela altura o Movimento de Cooperazione Educativa, ao que Lodi pertenceu. Este colectivo composto por uns 7.000 mestres serviu como plataforma renovadora. O seu papel no desenvolvemento teórico e práctico, non só da pedagoxía italiana senón da de toda Europa, foi vital.

Resultaba necesario atopar referentes para levar a cabo a renovación educativa e ese camiño conduciulles ao pedagogo francés Célestin Freinet (1896-1966), que encaixaba perfectamente nas aspiracións de democratización da escola pública italiana. Freinet impulsara na anterior posguerra todo un modelo de escola nova na que os nenos tiñan dereito a falar, a expresarse libremente e a reproducir por escrito esas opinións. A técnica do texto libre desenvolvida por Freinet parecía oportuna para as finalidades que se perseguían e Lodi aproveitouna con éxito nas súas escolas. Na seguinte entrega ocuparémonos das súas interesantes crónicas.

Os nosos parabéns para o mestre de mestres, Mario Lodi.

Quen non quere ser libre?

2011-02-12T13:04:00.005+01:00

Esfreguei os ollos pero alí seguían na pantalla. Milleiros de exipcios reunidos na Praza da Liberación agardaban ilusionados a boa nova desde había dúas semanas. E por fin sucedeu. O ditador fuxiu porque os ditadores cando fuxen non dan discursos. E estalou a alegría compartida en medio mundo.
Que ninguén o dubide. O que vimos onte foi un acontecemento histórico. No mundo árabe comezou unha marea da que se coñece o inicio (Tunisia e Exipto) pero da que non se coñece o final. Seguramente algún ditador tratará de facer ruído e causar dano antes de fuxir, pero fuxirá. Os máis novos, a inmensa maioría da poboación de Exipto, cos seus móbiles conectados ás redes sociais, sen violencia, con enormes doses de paciencia, plantáronse diante dun réxime, o de Mubarak, que duraba xa 30 anos. Agora saben do seu poder. E o exército comprometido coa transición á democracia terá que escoitalos.
O réxime de Mubarak xa non tiña lexitimidade. O empobrecemento da poboación e a falta de futuro de toda unha xeración fixeron o resto. A superpotencia non lanzou a rede cando viu que o seu aliado fraqueaba. E caeu.
E agora? Agardemos o mellor para ese país que hoxe mira ao mundo con orgullo. Conta Amin Maalouf no seu ensaio A deleiba do mundo, que o mundo árabe arrastra unha permanente falla de autoestima alimentada polas continuas frustracións das suás aspiracións. Esta xente o que quere é unha vida digna, un traballo, un futuro, un benestar. En Occidente deberiamos deixar por un momento de ollar só os nosos mesquiños intereses e o patético paternalismo para consideralos irmáns, que é o que son.
Rescato para rematar tres pasaxes do libro de Maalouf na súa edición en castelán, marabillosa manifestación optimista do necesario entendemento entre o Norte e o Sur:

Contrariamente al tópico establecido, el pecado secular de las potencias europeas no ha sido el de querer imponer sus valores al resto del mundo, sino precisamente lo contrario: el haber renunciado continuamente a respetar sus propios valores en las relaciones con los pueblos dominados. Mientras no se deshaga ese equívoco, corremos el riesgo de volver a caer en los mismos errores.

Ningún pueblo de la Tierra existe para que lo esclavicen, para que lo tiranicen, para la arbitrariedad, para la ignorancia, para el oscurantismo, ni para la opresión de las mujeres. Cada vez que alguien deja de lado esta verdad básica está traicionando a la humanidad y se está traicionando a sí mismo.

Lo que ya ha durado lo que tenía que durar y ha llegado el momento de clausurar es la Historia tribal de la humanidad, la Historia de las luchas entre naciones, entre Estados, entre comunidades étnicas o religiosas, y también entre "civilizaciones". Lo que está concluyendo ante nuestros ojos es la Prehistoria de los hombres. Sí, una Prehistoria demasiado larga, hecha de todas las crispaciones de nuestras identidades, de todos nuestros etnocentrismos cegadores, de nuestros egoísmos supuestamente "sagrados", tanto patrióticos como comunitaristas, culturales, ideológicos u otros cualesquiera.

Cortesía ou obriga

2011-01-25T21:39:00.003+01:00

Quixera agora, pasada xa unha semana desde o polémico asunto da liberdade de uso das linguas no Senado, manifestar as miñas impresións sobre unha noticia que serviu para amosar unha vez máis cómo este país se resiste a recoñecer a súa pluralidade lingüística e cómo os acenos de rexeitamento amosan a súa face máis intransixente.

Sinceiramente, os que rexeitan a posibilidade de que cada senador elixa a lingua que prefira para falar á cámara e aos cidadáns por razóns de gasto, cando este representa menos do 1 por cento do presuposto do Senado, non poden ser moi tidos en conta se ese afán fiscalizador do gasto público non se trasladara a outras áreas semellantes como a promoción do castelán no mundo, as subvencións aos partidos políticos, fundacións afíns, confesións relixiosas, etc. etc.

Os fundamentos da oposición son claramente ideolóxicos. Para eles é vital manter o que teño chamado a sintaxe subordinada da nosa lingua. É máis, consideran iso o alicerce do país. Falan de que o castelán é a única lingua na que todos os españois podemos entendernos e iso, como demostrou o profesor madrileño Moreno Cabrera, é totalmente falso. Se miña avoa que era galegofalante todo o día podía entender a un castelán sen ter ido case á escola non entendo como é posible que un castelanfalante ilustrado, con carreiras varias e no século XXI non sexa capaz de entender, sen necesidade de intérprete ningún, a fala da miña querida avoa, que en paz estea. En realidade si que o entendo: son os prexuízos.

Os galegos, quizais por un complexo perenne de inferioridade, sempre fomos moi rápidos ao cambiar a nosa lingua en función do interlocutor, sobre todo se ese interlocutor falaba en castelán. É unha norma de cortesía aprendida desde pequenos que quizais teña tamén que ver con ese non querer molestar, non ofender e, no fondo, co desexo de ser aceptado polos que de verdade mandan.

Pois semella que iso que sempre pensamos que era unha cortesía non era entendido así por eles, os monolingües en castelán. Para eles cambiar a lingua pola "lingua común", por casualidade a deles, é a nosa obriga e agora moitos síntense indignados pola desfachatez de que lles falemos na nosa lingua rústica, local e pechada. Non o saben, pero os pechados son eles.

Agóchanse neste feito actitudes moi pouco tolerantes entre moitísimos españois (digo moitísimos polo numeroso das reaccións furibundas manifestadas nas diversas redes sociais, comentarios en xornais, tertulias e conversas). Despois de oito séculos de "convivencia" lingüística en Iberia é unha verdadeira mágoa que non nacera aínda unha xeración capaz de comprender o máis básico das outras linguas peninsulares. A cousa é aínda peor: nese tempo aínda non naceu unha soa xeración que superase os prexuízos contra as linguas diferentes á súa, sobre todo cando esta é o castelán. Eses prexuízos hérdanse de xeración en xeración sen que nada cambie.

Quizais chegue o día en que todo isto suceda. Entón lembraremos o alporizamento de xaneiro do ano 2011 como un capítulo máis da historia dun país que non quería mirarse no espello por medo a que a imaxe fose demasiado real.

O elefante gris

2011-01-13T17:28:00.002+01:00

Nun dos máis coñecidos relatos de Slawomir Mrożek o director dun parque zoolóxico de Polonia, por aforrar cartos ás arcas públicas, actitude ben patriótica, decide substituír o pedido do ansiado elefante que non tiñan e levaban anos desexando por outro feito de goma e a tamaño natural igualmente oportuno. Dous operarios serían os encargados de inflalo soprando polos extremos. Pero sendo tan ardua a tarefa e apurados polo tempo, sempre todo ao final e a correr, toman a sabia decisión de inflalo con gas. O día da inauguración, diante dun grupo de abraiados escolares atentos ás explicacións do seu mestre, o elefante gris bota a voar polo ceo coma un paxariño, lixeiro.

Sería este un destino fermoso para o Elefante Gris do Gaiás, o Acorazado Potemkin de Peter Eisenstein. Velo voar polo ceo de Compostela, cheo de gas, batendo contra as torres da Catedral sería así como o final irónico dun pesadelo multimillonario, un mago de Oz na cidade esmeralda da pedra de acibeche. Esbozarían os cidadáns un sorriso de complicidade coa fortuna por moito que ao conselleiro non lle gusten os paquidermos.

Un proxecto faraónico, que naceu oco e foi perdendo extremidades polo camiño, que consumiu billetes coma se foran do monopoly, que viu entrar e saír exércitos de camións cheos de lousa, pedra e cemento, botas de goma e cascos de cores. Debaixo dos cascos ían os políticos, tamén de moitas cores. De tantas cores ficou todo gris.

Mentres se ían colocando as pezas deste crebacabezas estratosférico que se ía pouco a pouco parecendo a unha pataca quente, moi quente, amoreáronse columnas de libros nos sotos oficiais pechados con chave e os vellos xornais das vellas linotipias amarelaron ou esvaecéronse para sempre en conventos, faiados e armarios roupeiros. Arquivos, bibliotecas e hemerotecas? Benvidos sexan sempre. Elefantes de cemento que se levan o que non temos? Non, nunca máis.

Cen anos de cinema

2011-01-08T03:45:00.004+01:00

Si, ben se me pode acusar de andar un pouco lento. Cen anos de cinema no ano 2011? Pois si e non.
Até nos libros de texto se sinala que a primeira exhibición do cinematógrafo Lumière tivo lugar o 28 de decembro de 1895 no Salón Indiano do Grand Café de París, no moi céntrico Boulevard dos Capuchinos. Tamén e amplamente coñecido que aos poucos meses un grupo de operadores adestrados polos dous célebres irmáns levou o prodixioso invento aos catro recantos do mundo, tanto para amosalo á xente como –sobre todo– para filmar películas que logo formarían o fabuloso catálogo Lumière (1422 títulos en dez anos). Todo iso é apaixoante.
Pero hai uns cen anos, máis ou menos, Europa comezou a deixar de proxectar peliculiñas tan curtas, as que tiñan unha soa bobina e unha duración de 15 minutos como máximo. As produtoras foron pouco a pouco apostando por filmes máis longos, de varias bobinas e máis caros de producir. Para algúns, este cambio obedecía a que os espectadores desexaban películas máis narrativas nas que as historias, as tramas e os personaxes estivesen mellor perfilados e desenvolvidos. Para outros, foi unha medida empresarial orientada a facer un produto diferente ao que lanzaban os norteamericanos, que nos anos 1909 e 1910 encheron o mercado europeo de películas curtas.
No que si se poñen de acordo uns e outros é en que os pioneiros deste cambio foron os dinamarqueses e particularmente a súa compañía de bandeira, a Nordisk. O film Afgrunden (O abismo, 1910), protagonizado pola estrela Asta Nielsen serviu de aviso ao resto de produtores europeos e tras os dinamarqueses viñeron os franceses coas súas adaptacións de Víctor Hugo e os italianos co seu cinema colosal de cabirias, divas e infernos.
Hoxe en día, cando dicimos "vou ao cine" queremos dicir normalmente "vou ver unha longametraxe de ficción", pero esa expresión, como vemos, non sempre significou o mesmo. Desde hai uns cen anos, si.

(Na imaxe, fotograma da película Afgrunden, de Urban Gad.)

Antonio Machado no Posío

2010-12-28T04:12:00.005+01:00

Antonio Machado elixiu Soria pero quizais pola súa cabeza tamén pasou a idea de instalarse en Ourense. En 1907 había en España sete vacantes para catedráticos de lingua francesa (Huesca, Baeza, Albacete, Cabra, Mahón, Soria e Ourense). Nas oposicións, o poeta andaluz quedou quinto de 125 aspirantes (algúns din que foi sexto) e entre Soria e Ourense elixiu a primeira, probablemente porque quería estar máis perto da súa familia que vivía en Madrid.
Non custa nada xogar a imaxinar a Antonio Machado como profesor de francés no Instituto de Ourense aos seus 31 anos, paseando á tardiña polo xardín do Posío, polas ribeiras do Miño –pasear, o seu pasatempo favorito– ou tomando café no Royalty e lendo na prensa madrileña as leis promovidas polo goberno de Antonio Maura, departindo quizais con outros membros do claustro máis veteranos ou cuns noviños intelectuais chamados Vicente Risco e Ramón Otero Pedrayo que falaban de modernismo e poesía. Podemos imaxinar a Machado nas sesións de cinema do Pinacho ou xogando nos salóns do Liceo, ou quizais impartindo clase aos obreiros como faría en Soria, mostra clara do seu compromiso social, ou pode que falando de cando en vez con Basilio Álvarez e Francisco Álvarez de Nóvoa, os dous figuras destacadas da súa idade.
Nada diso sucedeu, pero nos arquivos da oficial Gaceta de Madrid queda consignado o feito curioso: o nomeamento de Antonio Machado para Soria e no parágrafo seguinte o dun descoñecido Cermenio Rodríguez para Ourense.

(Na imaxe, Antonio Machado e a reprodución da páxina da Gaceta do día 20 de abril de 1907.)

Diesterweg e a escola primaria (e IV)

2010-12-07T00:16:00.008+01:00

Remato a serie de entradas dedicadas a F.A.W. Diesterweg falando dunha parte do seu pensamento que nos toca directamente aos que somos mestres no ensino primario. Cómpre lembrar que grande parte da súa vida dedicouna á formación do profesorado e que no campo da didáctica estableceu orientacións que non podemos esquecer. Aos seus alumnos recordoulles sempre a máxima de ensinar de acordo á natureza, é dicir, tendo en conta o desenvolvemento natural do neno e establecendo como base o seu propio punto de vista. Para Diesterweg era necesario partir do sinxelo para chegar ao máis complexo, ir desde o familiar ao inusual, do fácil ao difícil, do coñecido ao descoñecido. Podemos considerar este criterio como a base de traballo dos mestres aínda hoxe pois sempre temos que tratar de proporcionar exemplos significativos e válidos para que os nosos alumnos realicen mentalmente o paso do particular ao xeral.
Diesterweg tamén amosou o seu rexeitamento ao xeito tradicional de ensino escolástico e abogou polo traballo e a práctica como mellor maneira de que o neno aprenda, e tamén pola necesidade de tomar sempre en conta a personalidade particular de cada alumno. É un punto de vista moderno que considera o individuo activo na súa aprendizaxe e non unha masa informe de receptores obedientes.
Non só foi Diesterweg un bo formador de mestres, que sempre proclamou a importancia dunha formación organizada baixo premisas científicas, senón tamén un firme defensor das súas condicións de vida e de traballo. Loitou pola independencia do mestre e das escolas contra o poder da igrexa e defendeu sobre todo un salario digno para eles e a conveniencia do asociacionismo dos docentes.
Recoñezo que a súa firme defensa dunha clara separación entre escola e igrexa é un dos valores que máis respecto me merecen da figura de Diesterweg, pero un das súas declaracións do ano 1849 garda para min un significado aínda máis fondo pois entón sinalou o educador renano que chegaría un novo tempo cando a educación non fose só proporcionada de acordo coas débiles forzas de cada individuo senón cando toda a sociedade se declarase a si mesma unida e comprometida a facelo posible para toda a nación. Eu, a comezos do século XXI, aínda boto en falta ese compromiso verdadeiro.
Regreso para o epílogo ao texto polo que descubrín a figura deste interesante alemán, creador ademais da denominación "educación social". Nunha antoloxía editada por José María Quintana Cabanas en 1994 inclúense catro textos de Diesterweg todos relevantes. O primeiro deles, "Una mirada pedagógica a las fábricas, y una súplica humana (1828)", é un relato en forma de diario no que Diesterweg amosa a súa tristura por ver cómo nenos de corta idade tiñan que traballar duramente nas fábricas de Wuppertal en lugar de asistir á escola e recibir a educación necesaria.

F.A.W. Diesterweg faleceu o 7 de xullo de 1866 en Berlín.

(Na imaxe, nenos traballando nunha fábrica alemana de papel e cartón no século XIX)

Unha grande banana

2010-12-06T00:07:00.005+01:00

Eran ás tres da mañá do pasado sábado cando recibín a mensaxe de Lokua Kanza no seu muro do Facebook: "Ce soir on joue à Santiago de Compostela". Din un chimpo no sofá. Era a oportunidade que levaba esperando desde hai moito tempo, desde que merquei o primeiro disco deste fabuloso músico do Congo alá polo ano 1993. Non me demorei máis de cinco minutos en comprar as entradas por Internet e alá marchei o sábado pola tarde coa miña muller a gozar dun concerto emocionante.
Os controladores a piques estiveron de fastidiar tamén este espectáculo pois os músicos tiveron que desviarse a Porto e chegaron media hora tarde. Agardamos con paciencia mentres quentabamos o corpo cun cafeciño na noite fría compostelá.
Lokua Kanza presentou o seu último traballo titulado "Nkolo" pero afortunadamente tamén fixo un repaso a pezas fundamentais dos seus primeiros discos como "Mutoto", "Never Lose Your Soul" e "Sallé". O momento máxico sucedeu nos bises coa súa interpretación en solitario de "Wapi Yo", unha fermosísima canción que fala do amor ausente.
Lokua vive entre París e Río de Janeiro. Entre peza e peza amosou o seu sentido do humor e amabilidade. Preguntou à audiencia: "English or Portuguese?". A xente sen dubidalo berrou "Portuguese, portuguese". Asombrado quizais pola unanimidade a partires de aí explicou cada canción en portugués e animou á xente a cantar. Na presentación de "Nakozonga" tratou de explicar o fondo desexo dos congoleses por voltar á terra e foi curioso ver cómo se esforzaba en facer entender o que os galegos entendemos mellor ca ninguén, ou polo menos eso cremos.
Foi unha noite desas que un vai gardar na memoria por moito tempo. Como di Lokua Kanza, un sorriso sempre produce efectos beneficiosos para todos os que nos rodean e para nós mesmos. Manda unha grande banana.

(Lokua Kanza, nun momento da actuación do sábado no Auditorio de Galicia)

Diesterweg e a escola primaria (III)

2010-11-19T00:02:00.003+01:00

Como indiquei na anterior entrada non quero deixar de sinalar os principios fundamentais da teoría educativa e o pensamento político de F.A.W. Diesterweg porque considero que son aínda moi valiosos na sociedade actual do século XXI. En canto ao último, o pensamento político, podemos definir a posición deste educador como de liberal e progresista. Como forma de goberno apostou por unha monarquía constitucional e democrática de cidadáns libres e iguais en dereitos e obrigas na que se deberían salvagardar a liberdade de movemento, prensa, relixión, pensamento, asociación e outras moitas vencelladas a estas. Desde o punto de vista político xa é doado apreciar a modernidade do seu pensamento.

A consideración do home para Diesterweg componse de variados elementos:

Fe na razón e na relación dialéctica entre pensamento e acción como medio para o desenvolvemento e a mellora das condicións de vida dos cidadáns
Confianza na natureza humana e rexeitamento do metafísico
Apreciación da diversidade do mundo como valor do que cómpre gozar
Valoración da aspiración humana de modelar o mundo e a sociedade cun fin de harmonía
Harmonía entre o individual e o colectivo
Desenvolvemento das capacidades humanas para o beneficio de toda a sociedade
Igualdade entre todos os homes.

Estes principios, en consoancia co pensamento alemán do século, lévalle a orientar a educación cara tres piares fundamentais: a verdade, a beleza e a bondade. Diesterweg defendeu a libre autodeterminación das persoas como principio fundamental para o seu desenvolvemento completo en todos os terreos, non só no puramente instrumental. Para elo considerou fundamental o principio de igualdade, que chamaba á sociedade a garantir as mesmas oportunidades para todos os nenos. Nesa liña, Diesterweg foi firme defensor da escola popular (Volksschule) que era a que podía levar a cabo ese principio de igualdade. En palabras de Diesterweg: "A sociedade ten que proporcionar iguais instrumentos educativos a toda a xente, que ten igual necesidade de educación".

O que Diesterweg perseguía coa súa idea dun ensino completo e íntegro era educar os individuos co fin de permitirlles ser seres humanos máis ca membros dunha clase social determinada. Para elo propuxo melloras substanciais no nivel da educación primaria orientadas a mellorar a calidade do ensino, dos materiais curriculares, etc. Foi Diesterweg quen declarou: "Primeiro educade homes, antes de preocuparvos pola formación profesional ou a súa clase social, porque o proletario e o labrego deben ser ambos educados para seren seres humanos".

(Na imaxe, monumento a Diesterweg no centro de Berlín. O lema di algo así como "Vive a vida ao completo")

Diesterweg e a escola primaria (II)

2010-11-11T22:30:00.002+01:00

Ocupámonos hoxe da abundante obra escrita que nos deixou Diesterweg. Hoxe é só accesible na súa lingua materna pois, lamentablemente, non nos consta tradución algunha das súas obras completas nin ao inglés nin ao castelán.

A formación dos docentes foi a faceta máis salientable da súa carreira e o asunto ao que dedicou a maioría da súa produción. En 1835 publicou a súa obra máis coñecida, Wegweiser zur Bildung für deutsche Lehrer (Guía Educativa para os Mestres de Alemaña). Este libro tiña como finalidade establecer unhas consideracións teóricas sobre a educación para inmediatamente proporcionar aos mestres orientacións moi concretas que estes puidesen aplicar na aula, pois Diesterweg era moi amigo da claridade e da concisión. A idea que domina toda a guía é a de que a teoría e a práctica están intimamente relacionadas e non se pode atender a unha e desatender a outra. Outro día detallaremos máis polo miúdo o contido desta obra fundamental no pensamento do educador alemán.

Nos anos seguintes, Diesterweg publicou moitos outros libros sobre a educación formal e informal e sobre a formación profesional dos mestres, pero sen dúbida a súa obra de maior peso foi a edición, desde 1827 até 1866 –ano da súa morte– dunha revista chamada Rheinische Blätter für Erziehung und Unterricht mit besonderer Berüksichtigung des Volksschulwesens (Revista Renana para a Educación e Instrución con especial referencia á Educación Primaria). En tan longo período de tempo foron innumerables os artigos publicados e escritos polo propio Diesterweg: perfís biográficos dos educadores máis destacados, orientacións, opinións e reseñas dos traballos que se ían publicando na época sobre asuntos relacionados coa educación.

A partires de 1851 publicou o Jahrbuch für Lehrer und Schulfreunde (Anuario para Mestres e Amigos da Escola) e durante toda a súa vida foi un grande amante das ciencias naturais, a área de coñecemento na que se formou desde a adolescencia. Froito deste interese escribiu en 1840 un libro orientado a divulgar a astronomía entre o público xeral que se titulou Populäre Himmelskunde (Astronomía Popular). Diesterweg, con bo criterio, consideraba que a física e a astronomía eran elementos indispensables nunha boa educación básica, pois axudaban a coñecer mellor o entorno natural.

(Na imaxe, a escola de mestres de Moers onde traballou Diesterweg e á dereita unha páxina da revista educativa que publicou)

Diesterweg e a escola primaria (I)

2010-11-10T20:19:00.003+01:00

Por azar, como suceden tantas cousas na vida, deparei hai días nun texto do ano 1828 que me permitiu descubrir a interesante figura do educador alemán Friedrich Adolph Wilhelm Diesterweg (1790-1866). Liberal e progresista, fillo da Revolución Francesa e polo tanto contemporáneo de Kant, Goethe, Schiller, von Humboldt e Pestalozzi –de quen ademais foi seguidor– Diesterweg foi autor de milleiros de páxinas dedicadas á escola primaria e á formación profesional dos docentes e firme defensor dun ensino democrático que tivera tamén en conta os problemas sociais da clase traballadora, nun tempo en que o desenvolvemento do capitalismo industrial xa amosaba a súa faciana máis inxusta e cruel nas fábricas da súa Westfalia natal.

O profesor Karl-Heinz Günther, un dos maiores expertos na obra de Diesterweg e da historia da educación naquel país, publicou nunha revista da Unesco un fenomenal artigo sobre o seu pensamento que serve de resumo das súas ideas e que merece a pena ler.

Diesterweg dedicou vintesete anos da súa vida a formar docentes para a escola primaria chegando a ser director da escola de maxisterio de Berlín até o ano 1847 en que foi destituído polas autoridades prusianas. Os motivos, como sinala Günther, foron políticos. Só hai que adentrarse un pouco nas súas ideas sobre o ensino primario para comprender o rexeitamento que sofreu por parte das clases dominantes.

Despois do impulso que experimentou a educación en Alemaña nos primeiros anos do século XIX, bebendo especialmente das fontes de Rousseau e Pestalozzi, a supremacía prusiana sobre o territorio alemán establecida a partires de 1815 comanda un movemento contrario que se fai fortemente reaccionario despois das revolucións populares do ano 1848. Diesterweg foi acusado polos seus "escritos subversivos" e por ter aberto a cuestión da separación entre a igrexa e a escola. Tachárono ademais de socialista e comunista, sen base algunha. Para a nobreza no poder, encarnada na figura do rei Federico Guillermo IV, a educación era un asunto moi perigoso, a culpable dos levantamentos populares. As regulacións de 1854 procuraron limitar o programa do ensino primario para convertilo nun pobre adestramento de cálculo, lectura e escritura orientado a formar traballadores máis ca persoas, reducíronse os salarios dos mestres e o clero pasou a ser a institución que controlaba o ensino. Eis un exemplo máis da difícil relación entre poder absoluto e ensino humanista e democrático.

O nome dun novo mundo

2010-11-05T19:28:00.004+01:00

Entre as biografías escritas por Stefan Zweig acabo de ler unha das menos coñecidas e que ademais non é propiamente unha biografía senón un ensaio histórico. Nel relata Zweig a concatenación de erros e malentendidos que levou a que o novo continente descuberto por Cristóbal Colón a finais do século XV fose chamado América e non Columbia.

O perfil biográfico do florentino Américo Vespucio vén aquí acompañado de fontes históricas e de referencias a diversos aventureiros da época como Marco Polo, Henrique o Navegante ou Vasco da Gama. O relato vai tecendo o panorama de profundas transformacións económicas, sociais e culturais que ten lugar xa a finais da Idade Media e que, dalgún xeito, prepara o milagroso porvir dos descubrimentos.

Sinala Zweig que o que Colón perseguía, unha nova ruta comercial cara ás Indias, interesaba só aos mercaderes e comerciantes. Vespucio, polo contrario, nunha breve obriña de 32 páxinas publicada en 1503, falou dun novo mundo (mundus novus) que presentou como unha especie de paraíso terrenal. E así despertou a ilusión latente no corazón de todos os pobos do mundo por atopar unha saída ás súas miserias. Acendeu a luz da esperanza.

"Hacía tiempo que los padres de la Iglesia, especialmente los teólogos griegos, habían formulado la tesis de que, después del pecado de Adán, Dios, en modo alguno, había destruido el paraíso. Sólo lo había trasladado al 'anticton', a la punta opuesta de la tierra, a un espacio inaccesible para el hombre. Según la teología mítica, no obstante, este 'anticton' debería situarse más allá del Océano, es decir, al otro lado de una zona infranqueable para los mortales."

O efecto que provocou o seu relato, unha carta retocada e amplificada por un impresor, foi enorme. Esta sensación unida a manipulacións que nada tiveron que ver con el levou a que progresivamente se fose considerando a Vespucio como o descubridor do novo continente relegando o nome de Colón. Que Colón rematase os seus días desprezado e sen honores tamén axudou a elevar a figura de Vespucio.

Pero se o continente que ocupa unha cuarta parte do planeta leva hoxe o nome de América foi particularmente debido a un mediocre xeógrafo alemán que non só propuxo o seu nome eufónico, semellante ao dos outros continentes do planeta pero masculino esta vez, senón que tamén publicou un novo mapa no que con letras de imprenta estampou claramente e por primeira vez o nome de AMÉRICA. O feito estaba consumado.

Claudicando que é xerundio

2010-10-07T15:34:00.003+02:00

Algúns aínda non podemos disimular o noso estupor diante dos tempos de mudanzas históricas que estamos a vivir. En apenas dous anos comprobamos a dobre face do sistema que nos goberna, implacable cos máis desfavorecidos. Un sistema que primeiro baleira o peto dos contribuíntes para sanear as contas dos bancos e os grandes capitais e que logo reforma as leis para que eses contribuíntes de petos baleiros se convirtan, aínda máis, en mercadoría que se vende e que se compra. Diñeiro público para beneficios privados e reformas laborais para que o público non incomode demasiado ás longas mans do capital privado.

É a vergoñenta claudicación da política entendida como a práctica da modelación da sociedade orientada por principios de consenso como o ben común e a xustiza social. O capital conseguiu xa que os políticos se aparten dese camiño. De feito xa o conseguira hai tempo. A novidade é a obscenidade coa que se está a levar a cabo. Caeron as máscaras. Xa non importa recoñecer que a política está ao servizo da gran economía e non ao revés. Os líderes políticos fan malabarismos para sacar unha foto que debuxe o sorriso dos investidores e rentistas, e soñan cun bo titular na prensa do día seguinte.

O humorista norteamericano George Carlin xa nos advertía hai tempo de que o mundo, os países, as nacións, tiñan, como todo, propietarios e que agora eses propietarios tiñan un obxectivo marcado na axenda: ir a polo diñeiro das pensións dos traballadores: “And do you know something? They'll get it sooner or later because they get all they want”. E niso están.

(Na imaxe, a pintura de Honoré de Daumier titulada “O vagón de terceira clase”.)

Teseo o miserable

2010-09-29T20:56:00.004+02:00

Teseo foi un miserable, un canalla e un cínico. Falto de escrúpulos, non dubidou en deixar abandonada na illa de Naxos á muller que lle entregou o corazón e que o rescatou do labirinto do Minotauro con aquel oportunísimo nobelo, polo que Ícaro daría a vida. Dalí, cando ela durmía, fuxiu coa súa irmá pequena Fedra cara a Atenas onde viría ser rei despois da morte tráxica do seu pai Exeo. Merecería desde logo un bolero dedicado de Paquita la del barrio, cun particular “¿Me estás oyendo, inútil? culebra ponzoñosa”.

Para entender as razóns de Teseo cómpre ler o relato de André Gide, unha sorte de autobiografía heroica que aínda así non convence. Teseo reclama a súa liberdade e independencia como bandeira irrenunciable. O fío é aquí a metáfora do que nos mantén ligados a unha herdanza e a unha responsabilidade persoal e colectiva. Sentimos todos a tentación de rachar con vínculos e trabas, con eses lazos que ás veces semellan cadeas de ferro e que atenazan o sentido.

Ariadna obrigou a Teseo a xurarlle amor e fidelidade despois do fío:

–Lo has prometido

No había prometido nada en absoluto, pues no ansío nada tanto como la libertad. No me debo sino a mí mismo.

Este verán seguín os pasos que levan a Cnosos, o mítico lugar do palacio de Minos, situado entre árbores cheas de cigarras, berce da primeira civilización europea. Quedan as trazas do que debeu ser un labirinto e a etimoloxía di máis do que se ve. A labrys ou dobre machada cretense atopada en cantidade na reconstrución do palacio é probablemente a orixe da palabra labirinto. A liña difusa entre historia e lenda é aquí máis difusa ca nunca. Ollando cara estas columnas e estas pedras un sábese perdido e non distingue qué parte é a da lenda e qué parte é a da historia.

(Arriba, unha fotografía tomada durante a visita ao palacio de Cnosos)

Bendita Babel

2010-07-09T21:49:00.005+02:00

A colección de ensaios de Stefan Zweig que leva o significativo título de El legado de Europa (Acantilado, 2003) –libro póstumo que editou e titulou o seu amigo Richard Friedenthal– remata cun texto breve pero intenso e emotivo. O mito bíblico da torre de Babel tense empregado con insistencia para considerar a diversidade lingüística e cultural como unha maldición ancestral salientando sempre a súa cara negativa. Mais Zweig, en plena gran guerra, levanta a súa voz e escribe este artigo orixinalmente en francés –a lingua do inimigo–. Un chamamento á irmandade entre os países:

"Algunos hombres audaces pusieron los cimientos, visitaron reinos ajenos llevando su mensaje y, poco a poco, los pueblos se hicieron amigos, aprendieron unos de otros, intercambiaron conocimientos, valores y metales y, progresivamente, descubrieron que la diferencia de lenguas no tenía por qué significar un alejamiento, ni las fronteras, un abismo entre ellos. Sus sabios reconocieron que la ciencia aislada de un pueblo no podría por sí sola comprender la infinitud, y pronto los ilustrados cayeron en la cuenta de que el intercambio de conocimientos aceleraba el progreso común; los poetas tradujeron las palabras de los hermanos a las suyas propias y la música, la única de las artes que estaba libre de la estrecha atadura de la lengua, inspiró por igual los sentimientos de todos. Los hombres amaron más la vida desde que supieron que era posible una unidad más allá de la lengua, y hasta dieron gracias a Dios por lo que les había impuesto como castigo; le dieron gracias porque, con la pluralidad que les había impartido, les había dado la posibilidad de gozar del mundo de muchas maneras y de amar con conciencia más firme la propia unidad en medio de las diferencias."

Zweig foi un dos máis grandes europeístas de todos os tempos e sen embargo, nesta época na que o europeísmo ten tan boa prensa, non xurde o seu nome coa frecuencia que eu penso que merece.

(Na imaxe, A Torre de Babel, de Pieter Brueghel sobre a edición en castelán da colección de ensaios de Zweig)

A noite (I)

2010-05-15T01:34:00.003+02:00

Que terá a noite de máxico e misterioso para suxerir na nosa mente pensamentos completamente imposibles de expresar con palabras?

A noite é pródiga en soños irrealizables, proxectos quiméricos, decisións definitivas. A noite pode ser quente coma a voz calma e aloumiñada dos contos vellos da avoa, e pode ser fría coma o feble latexar do moribundo. Pode ser viva e apaixonada coma o amor recén saboreado ou calma e tranquila coma a contemplación plácida das estrelas.

Na Valencia de finais do XVI un grupo de nobres literatos fundou a Academia dos Nocturnos. Xuntábanse na casa dun deles cada solpor para compartiren poesías atrevidas empregando seudónimos tan fermosos como Silencio, Sombra, Miedo, Sueño, Sosiego, Tinieblas, Horror, Tristeza, Soledad...

A noite ten milleiros de ingredientes. A literatura non se entende sen a noite, sen as mil e unha historias de Scherezade, sen os Nocturnos de Hoffmann, sen a noiteboa do 36 de Larra e as noites lúgubres de Cadalso, sen o soño da noite de verán de Shakespeare, os relatos de Poe, os poemas de Young, os himnos de Novalis, os paseos baixo a lúa de Thoreau, a noite escura da alma de San Juan de la Cruz, o voo heroico no inmenso ceo negro de Saint-Exupéry, a triste figura do Quixote facendo penitencia nocturna en Sierra Morena, os soños fantasmais na Comala de Pedro Páramo, a noite de esmorga do Milhomes e o Bocas... Non ten fin. Raro é o autor que non se sentira algunha vez inspirado pola noite. Dicía Goethe que a noite era a metade da vida e a mellor metade.

A música, eterna creadora de sentimentos sen necesidade de palabras, deunos a Pequena Serenata de Mozart, a Sonata do claro de lúa de Beethoven e os Nocturnos de Chopin, Fauré, Scriabin, Satie, Debussy, Mendelsshon e Shostakovich. A noite é un universo misterioso.

(A noite estrelada de Vincent Van Gogh.)

Ao final do andel

2010-03-30T01:37:00.004+02:00

Sempre é moi doado atopar os libros de Stefan Zweig nos andeis das librerías. Abonda con situarse fronte aos estantes e buscar a esquiniña máis á dereita xa pegada ao chan, un pouco despois das novelas de Zola. Alí, ao final de todo, condenadas pola orde alfabética, agardan por unha man desexosa as pequenas noveliñas de Zweig, as súas biografías e os seus libros de memorias. Despois de Zweig o alfabeto fica orfo.
O que xa non é tan doado para os curtos de vista e pouco áxiles coma min é axeonllarse para chegar tan abaixo e poder ver qué pequenas xoias hai gardadas naquela cela recóndita, como se de colmea doce e rica se tratara. Tiras dun e saen todos, queres recollelos e colocalos outra vez. Logo daste conta de que os volumes están numerados e sintes, por un momento, o peso da culpabilidade, do torpe que osou revolver aquela sagrada orde cosmonumérica.
Sen embargo, por moi torpe que un poida ser, merece a pena intentalo e probar dese vello mel centro-europeo. Unha das súas mellores novelas curtas relata a vida dun home para quen só existen os libros. O mundo redúcese ás mesas de mármore do seu café vienés. Lector incansable de memoria prodixiosa, devorador de catálogos, orientador bibliográfico... Jakob Mendel, o libreiro de Galitzia, é un home que non sabe nada de patrias, nin pasaportes —unha insensatez en tempos de interrogatorios, deportacións e campos de exterminio—. Buchmendel é unha peza maxistral, minúscula e inapreciable naquel recanto invisible da librería pero unha xoia que emociona a todos os que tamén amamos os libros.

"Solitario como un astrónomo que en su observatorio contempla cada noche, por la diminuta abertura de su telescopio, las miríadas de estrellas, sus misteriosas evoluciones, su cambiante confusión, cómo desaparecen y vuelven a encenderse, Jakob Mendel miraba a través de sus gafas y desde aquella mesa cuadrada ese otro universo de los libros, que asimismo gira eternamente y renace transformado, aquel mundo sobre nuestro mundo."

Stefan Zweig: Mendel, el de los libros.

Un burato no peito

2010-03-18T19:30:00.006+01:00

Intenteino pero finalmente non me puiden resistir á marea e sentín a necesidade de escribir sobre o dichoso decreto, ese parto dos elefantes que xa parece que vai dar en criatura estraña, cando menos.
Pódese estar de acordo ou non co reparto horario do 50-50 entre galego e castelán aínda que un segue a pensar que tratar igual ao desigual é a mellor maneira de manter a desigualdade. Polo tanto non podo evitar pensar que esa é a intención que agochan os que promocionan e defenden este decreto. O galego tardou case mil anos en converterse en lingua oficial no seu propio territorio. Ollamos con envexa como a nosa lingua "florescia en Portugal". O castelán leva xa máis de cinco séculos establecido como lingua oficial do Estado —"instrumento del imperio" dicía Nebrija. Pola contra, o galego penetrou na educación hai menos de trinta anos e en todo este tempo houbo un amplo consenso sobre a necesidade de protexer e mimar unha lingua maltratada pola historia. Todas as xeracións teñen e terán dereito a ser ensinadas tamén na lingua propia de Galicia, cooficial xunto ao castelán, por moitos prexuízos e odios que os seus proxenitores poidan manter aínda. É triste, pero hoxe unha campaña como a que a principios dos oitenta animaba a falarlle galego aos fillos desde pequenos sería posiblemente denominada de imposición polos que gobernan.
Púxenme a escribir estas liñas coa intención de ir máis alá de porcentaxes e repartos. Na miña opinión, o que realmente desacredita ao decreto e aos seus autores intelectuais, que descoñecendo o seu nome teremos que entender que asina o propio Anxo Lorenzo, é a total nulidade desde o punto de vista pedagóxico e práctico.
O decreto tal como se anunciou ten trampa, véselle o cartón desde lonxe: equilibrio no reparto e logo todos, menos os profesores, poden usar a lingua que lles pete para falar, escribir, responder os exames e mesmo no libro de texto que leven á aula. Ou sexa, repartimos os naipes a partes iguais e logo ti xa os cambias polos que queiras. É unha rara maneira de fomentar a aprendizaxe das linguas oficiais. Ten moito máis de demagóxico que de efectivo. Se un se instala nunha lingua e non fai esforzo ningún por aprender a outra de que valen as grandilocuencias do bilingüismo?

E en todo isto onde queda a figura do mestre? Como é posible que nun decreto sobre educación non se teña para nada en conta o seu traballo, a súa experiencia, a súa realidade diaria na aula? Un dos máis coñecidos opinadores da prensa galega falaba o outro día da paisaxe despois da batalla. Pois ben, eu, como mestre de primaria, véxome no medio do campo, tirado e cunha ferida no peito. Deslizouse a idea de que somos impositores aos que lles hai que marcar uns límites, cando día tras día o que facemos e ir á escola a tratar de ensinar o afecto a todas as linguas, o aprecio pola natureza, o amor polos libros, o respeto e a tolerancia; arrancamos un sorriso dos beizos dos nenos para que entendan sen palabras que cremos neles e que, ao noso xeito, tamén os queremos.

Les parfums ne font pas frissonner sa narine;
Il dort dans le soleil, la main sur sa poitrine,
Tranquille. Il a deux trous rouges au côté droit.

(Os perfumes non lle fan tremer o nariz;
Tranquilo, durme ao sol, a man sobre o peito,
hai dous buratos vermellos no seu costado dereito.)

Arthur Rimbaud: Le dormeur du val, 1870.

Zweig en Vigo

2010-03-05T16:25:00.003+01:00

Regreso a Stefan Zweig posto que nun fragmento das súas memorias (Die Welt von Gestern) fai unha interesantísima lembranza do seu paso fugaz por Vigo no verán fatídico de 1936. O escritor austríaco viaxaba por primeira vez a América do Sur para participar nun congreso do PEN Club Internacional ao que fora invitado. Recollo unha cita parcial da edición de Acantilado:

"En aquel verano de 1936 había estallado la guerra civil española, la cual, vista superficialmente, sólo era una disensión interna en el seno de ese bello y trágico país, pero que, en realidad, era ya una maniobra preparada por las dos potencias ideológicas con vistas a su futuro choque. Había salido yo de Southampton en un barco inglés con la idea de que el vapor evitaría la primera escala, en Vigo, para eludir la zona en conflicto. Sin embargo, y para mi sorpresa, entramos en ese puerto e incluso se nos permitió a los pasajeros bajar a tierra durante unas horas. Vigo se encontraba entonces en poder de los franquistas y lejos del escenario de la guerra propiamente dicha. No obstante, en aquellas pocas horas pude ver cosas que me dieron motivos justificados para reflexiones abrumadoras. Delante del ayuntamiento, donde ondeaba la bandera de Franco, estaban de pie y formados en fila unos jóvenes, en su mayoría guiados por curas y vestidos con sus ropas campesinas, traídos seguramente de los pueblos vecinos. De momento no comprendí para qué los querían. ¿Eran obreros reclutados para un servicio de urgencia? ¿Eran parados a los que allí daban de comer? Pero al cabo de un cuarto de hora, los vi salir del ayuntamiento completamente transformados. Llevaban uniformes nuevos y relucientes, fusiles y bayonetas; bajo la vigilancia de unos oficiales fueron cargados en automóviles igualmente nuevos y relucientes y salieron como un rayo de la ciudad. Me estremecí. ¿Dónde lo había visto antes? ¡Primero en Italia y luego en Alemania! Tanto en un lugar como en otro habían aparecido de repente estos uniformes nuevos e inmaculados, los flamantes automóviles y las ametralladoras. Y una vez más pregunté: ¿quién proporciona y paga esos uniformes nuevos? ¿Quién organiza a esos pobres jóvenes anémicos? ¿Quién los empujaba a luchar contra el poder establecido, contra el parlamento elegido, contra los representantes legítimos de su propio pueblo?"

Stefan Zweig: El mundo de ayer

(Arriba, fotografía tomada por Ruth Matilda Anderson en 1924 desde o Hotel Moderno de Vigo.)

A traxedia de Zweig

2010-03-01T17:55:00.007+01:00

Resulta imposible nin tan sequera esbozar neste breve espazo a figura de Stefan Zweig (1881-1942). Sen temor a incorrer en grandilocuencia, pódese afirmar que se trata dun dos máis importantes escritores do convulso século XX europeo.

Coma todos os grandes artistas, Zweig escápasenos entre os dedos cando pretendemos definilo. Foi un narrador exquisito e querido polo público, un dramaturgo comprometido co maldito tempo que lle tocou vivir, un pacifista convencido, ameno biógrafo, extraordinario coleccionista de partituras autografadas, viaxeiro infatigable, etc.

Cheguei a Zweig, coma moitos outros, pola vía das súas famosísimas biografías: Balzac, Dickens, Magallanes, María Estuardo, Fouché, Erasmo, Tolstoi, Montaigne... E de entre todas elas a do meu querido Dostoievski. Pasei logo a interesarme polas súas narracións, especialmente por Mendel, o dos libros (Buchmendel) e Novela de xadrez (Schachnovelle).

Na miña recente viaxe a Viena deixeime guiar por Zweig e polo seu libro de memorias, que leva por título O mundo de onte (Die Welt von Gestern): un marabilloso percorrido de cincocentas páxinas pola Viena da súa xuventude, polas desgrazas de dúas guerras mundiais e un terrible exilio desde o que Zweig ollaba unha Europa que se derrubaba de xeito irremediable. Busquei a súa casa natal na avenida que rodea o centro histórico da cidade e alí atopei unha fría placa de mármore que lembra o nacemento do gran autor vienés.

A vida de Zweig tivo un final tráxico. O seu corpo e o da súa muller apareceron sen vida na cama da súa casa brasileira de Petrópolis o 22 de febreiro de 1942 cunha nota de suicidio na que facía unha defensa da liberdade que nunca abandonou.

As súas obras, editadas por Juventud desde os anos 50, enchen os andeis das librerías de libro antigo e de ocasión mentres a editorial Acantilado ven reeditando en castelán toda a súa obra desde hai dez anos. En galego só me consta a Novela de xadrez editada por Ir Indo no ano 2004.

(Arriba, fotografía tirada o pasado 14 de febreiro no número 14 do Schottenring. Abaixo, portada dunha edición da biografía de Dostoievski do ano 1959 e portada da reedición de El mundo de ayer, Acantilado, do 2009.)

Todo o mundo sabe

2010-02-24T15:30:00.006+01:00

Vivimos desde hai tempo nunha sorte de ficción compartida por políticos e grande parte da sociedade segundo a cal de ensino todo o mundo sabe e todas as opinións sobre educación son igualmente válidas.

Froito desta filosofía inconsistente, que iguala o científico co concursante de gran hermano, algúns asistimos atónitos aos discursos populistas do goberno que pretende deixar nas mans dos pais decisións fundamentais acerca do currículo, dos medios para adquirir competencias e das vías para lograr os obxectivos establecidos en documentos que a inmensa maioría deles descoñece, entre outras cousas porque non teñen obriga ningunha de coñecelos. Iso corresponde a outros.

Honestamente, é tarefa dos pais decidir hoxe a lingua en que se imparte unha materia? E mañá que tocará decidir? Que parte de responsabilidade se lles pode esixir logo aos pais se non se alcanzan os obxectivos marcados? Ou serán aínda coma sempre os mestres, destituídos das súas funcións, os sinalados como culpables? Podemos levar este criterio absurdo a outros eidos da sociedade coma a sanidade, a xustiza ou mesmo as remuneracións dos nosos políticos? Que é o que se pode e non se pode decidir?

A organización dunha sociedade moderna aséntase sobre alicerces que deben ser firmes. Cada peza exerce a función na que é competente e asume unha responsabilidade de cara os demais. A educación é un servizo público garantido pola Constitución. Os mestres reciben unha formación inicial que actualizan e perfeccionan a diario nas aulas e nos claustros, nas bibliotecas e nas salas de usos múltiples. A experiencia lograda non pode ser infravalorada. O máis importante das escolas son as persoas que alí pasan grande parte da súa vida: os nenos e os mestres. Non se pode seguir humillando a quen se encarga da educación formal das futuras xeracións.

Estes discursos populistas poderán achegar moitos votos aos seus impulsores pero convirten os currículos educativos en papel mollado. Auguro que pasada esta euforia demagóxica serán co tempo os propios pais os que requiran que as cousas volten ao seu rego e que sexan os expertos, aos que se supón formados e preparados para a función que desempeñan e que sostemos todos cos nosos impostos, os que asuman a responsabilidade encomendada e tomen as decisións axeitadas para acadar os obxectivos que o sistema se propón, entre eles o da competencia nas dúas linguas oficiais (Decreto curricular 130/2007, art. 3.e.).

A Casa Loos

2010-02-22T17:45:00.005+01:00

Hoxe pasa desapercibido pero no seu tempo causou grandísima sensación entre os vieneses. Refírome ao edificio da sastrería Goldman & Salatsch (1909-1911), obra do arquitecto austríaco Adolf Loos (1870-1933). Este edificio (o do centro da fotografía) é hoxe a sede do Raiffeisenbank e ocupa un dos laterais da centriquísima Michaelerplatz.

Loos foi un precursor do racionalismo arquitectónico. Seguidor do norteamericano Louis Sullivan, defendeu con ensaios e conferencias a súa idea dun funcionalismo radical que rexeitaba calquera tipo de ornamentación. Escribiu un influínte artigo en 1908 titulado "Ornamento e delito". O adorno era para Loos un elemento inmoral que en moi pouco tempo xa quedaba obsoleto. Relacionábao ademais coas tatuaxes dos pobos salvaxes de Papúa e aportaba unha lista de argumentacións contra o seu uso. Na súa concepción da arquitectura as superficies debían ser lisas e simples. A ausencia de ornamentación era para Loos signo de fortaleza espiritual.

O edificio, coñecido como Casa Loos, rompe co seu entorno de maneira moi evidente. Destaca entre as fachadas de corte historicista que a rodean. As ventás non teñen elementos decorativos. Supón, en suma, un impacto visual que, segundo se conta, facía que o vello emperador Francisco Xosé I, xa nos últimos anos da súa vida, mandara sempre correr as cortinas do inmediato palacio imperial para non ollar semellante insulto ao bo gusto.

En Viena pódese seguir o rastro das obras de Loos en vivendas, bares e cafés. O Museo de Viena, fabulosa mostra da historia da cidade, contén unha reprodución exacta do apartamento de Loos. Unha innovadora distribución dos espazos con diferentes alturas en función da utilidade de cada peza (o que chamou Raumplan) é o sinal que identifica o seu estilo e o seu principal legado aos arquitectos da posguerra.

Adolf Loos pertenceu aos círculos artísticos vieneses de principios do século XX. Tivo amizade con Ludwig Wittgenstein, Arnold Schoenberg, Karl Kraus e Peter Altenberg. Fundou revistas como Das Andere (O Outro) e unha escola de arquitectura. Foi arquitecto do concello de Viena, posto que cedo abandonou por diverxencias cos planeamentos urbanos.

O ferreiriño abelleiro de Schönbrunn

2010-02-19T15:38:00.005+01:00

Cando xa estaba a piques de saír do inmenso parque de Schönbrunn cuberto dun groso manto de neve, alí onde o emperador de Austria tiña o seu palacio de verán, escoitei tras de min un canto feble e agarimoso:

—Tui, tui, tui.

Xirei a cabeza e albisquei un paxariño pousado na póla dunha árbore. As súas plumas verdeais resaltaban no fondo branco da neve e por impulso de cazador de imaxes quixen tirarlle unha foto. Escapóuseme unha, dúas, tres veces. Retou a miña paciencia como a sabendas. Pero cando finalmente descendeu da árbore e pousou as patas na neve aí se me presentou a oportunidade que estaba agardando, e clic. Non saiu unha instantánea moi xeitosa pero polo menos pódese ver o paxariño.

Tratábase dun ferreiriño abelleiro, da familia dos páridos. O ferreiriño abelleiro é predominantemente insectívoro. Prefire comer desde as pólas máis baixas das árbores, perto do tronco, pero con frecuencia procura a comida no chan. Vive en zonas de bosque de toda Europa e pode chegar a ser moi confiado comendo mesmo da man dunha persoa.

Viena branca

2010-02-18T14:46:00.005+01:00

Estou abrindo o paquete de postais que traio da miña viaxe a Viena e xa me quero deter na primeira que aparece. Para min é un dos recantos máis fermosos da cidade: a Karlskirche. Esta igrexa barroca dedicada a San Carlos Borromeo foi construída entre 1716 e 1737 por orde do emperador Carlos VI en sinal de agradecemento polo final da peste que matou a 8.000 vieneses a comezos do século XVIII. O que máis destaca no seu aspecto exterior é a mestura de estilos: un pórtico grego sustentado sobre seis columnas corintias, dúas maxestuosas columnas ao estilo romano, unha enorme cúpula barroca e dous pabellóns laterais con evidentes influencias orientais. O artífice deste eclecticismo foi o arquitecto Johann Bernhard Fischer von Erlach, o máis destacado de toda a época barroca e favorito dos Habsburgo.
Repaso as miñas postais e en todas hai unha protagonista ineludible: a neve. Foron estes días moi fríos na capital do vello imperio. Case me resultou imposible imaxinar a vaga de calor que vivín alí no verán de 1995 xunto a meu irmán Jorge e os amigos Suso e Daniel. Volveron lembranzas daquel tempo con nostalxia e tamén da primeira visita no 93. Con vinte anos foi aquela a miña primeira saída ao estranxeiro. Como corre o tempo!

Un tren de sombras

2010-02-06T00:01:00.006+01:00

Sempre que se recorda a primeira exhibición pública do Cinematógrafo Lumière no Grand Café de París a tarde do 28 de decembro de 1895 semella imposible evitar o tópico segundo o cal os espectadores alí reunidos, ao ver na pantalla a chegada dun tren na súa mesma dirección, presos dun pánico irreprimible, deixaron precipitadamente as súas cadeiras e fuxiron entre berros da sala de proxección. Nada diso sucedeu. En primeiro lugar porque nesa primeira proxección non se incluiu o filme "L'Arrivée d'un train à La Ciotat". E ademais non hai referencias xornalísticas que o confirmen.
Como acertadamente sinalou o profesor norteamericano Tom Gunning nun artigo publicado en 1989 co título An Aesthetic of Astonishment: Early Film and The (In)credulous Spectator, a verdade da historia ten que ver máis cun mito: o mito do poder irresistible da imaxe animada e, se cadra máis decisivo, o mito do espectador inxenuo e indefenso diante do novo invento. Só é posible manter hoxe este mito se seguimos a subestimar a intelixencia e a capacidade intelectual daqueles primeiros experimentadores do invento dos irmáns franceses. Aínda asombra que a historiografía do cine mantivese vivo un preconceito que de facto convertía a aqueles en simples salvaxes sen tradición nos espectáculos e sen capacidade para distinguir a realidade da ficción.
Nada máis lonxe da verdade. Eses primeiros espectadores eran o que hoxe chamariamos, con certo desprezo, urbanitas parisinos, os máis sofisticados da cidade máis sofisticada do mundo, homes e mulleres afeitos a acudir a todo tipo de espectáculos visuais que presaxiaban desde moito tempo antes a chegada do cinema, homes e mulleres afeitos tamén aos trucos dos ilusionistas, conscientes da existencia dun mecanismo oculto que facía verosímil o que se lle amosaba diante dos ollos, provocando unha emoción profunda, a mesma emoción que aínda sentimos hoxe na butaca das nosas salas de cinema.
Máximo Gorki foi quizais o primeiro escritor de renome que escribiu sobre a súa experiencia como espectador. Asistiu á unha exhibición cinematográfica na feira de Nizhni Nóvgorod, a súa cidade natal, en xullo de 1896, e logo publicou un coñecido artigo na prensa local. As súas palabras serviron a Gunning para afianzar a súa idea de que os primeiros espectadores non eran tan inxenuos como para confundir realidade e ficción.

"De súpeto algo fai clic, todo se esvaece e aparece un tren na pantalla. Vai acelerando cara a ti, coidado! Parece como se fora a afundirse na escuridade na que estás sentado, convertíndote nun saco rasgado de carnes magoadas e ósos estillados, e facendo pedazos o salón e todo o edificio, tan cheo de mulleres, viño, música e vicio.
Pero isto tamén non é máis que un tren de sombras."

(Na imaxe superior, accidente de ferrocarril na estación de Montparnasse dous meses antes da primeira exhibición do cinematógrafo; na fotografía inferior, Máximo Gorki.)

Honestidade, por favor

2010-01-20T16:14:00.007+01:00

Nestes tempos que vivimos de debates, tertulias e diatribas diversas sobre o sistema educativo, non podo evitar sentir certo pudor ao escoitar os moi solemnes discursos de certos políticos e expertos na materia que fan desfilar unha sucesión de expresións coma "mercado laboral", "emprego", "economía", "competencia internacional", "crecentes esixencias", "tecnoloxías da información", "informática", "capacitación", "globalización", etc. En 2005 Tony Blair mesmo chegou a declarar que "a educación é a mellor política económica que se pode facer".

Non podo evitar pensar ao mesmo tempo en Álex, un alumno meu de sete anos, que aínda fica marabillado durante uns segundos ollando como a súa bolboreta de papel parece axitar as ás nun movemento máxico.

Deberíamos ser honestos con Álex e con todos os nenos de sete anos e dicirlles que o que o Sistema espera deles non é que soñen con bolboretas de cores, que agarden a chegada do ratiño dos dentes pola noite, que imaxinen a lúa coma un plátano noctámbulo ou que describan nun papel as súas vacacións soñadas. Non, o que o Sistema quere é un Álex que sexa un futuro traballador obediente, competente tecnolóxicamente, trilingüe aparentemente, e tamén, por que non dicilo? acrítico intelectualmente.

Encaixes

2010-01-16T02:03:00.004+01:00

Desde os tempos do instituto, cando menos, un ten ás veces esa sensación de non encaixar en ningunha parte, de estar fóra de sitio case sempre e de ser, dalgún xeito, diferente. Na adolescencia non é facil manexar estas sensacións e as situacións a que levan. Cando nos facemos adultos temos máis perspectiva e xa nos podemos permitir facer o noso camiño como nos pete, ao noso gusto, aínda que non de todo.

Eu, nesta bitácora apagada que a nada aspira, confeso que ás veces síntome como o profesor don Zacarías de La torre de los siete jorobados (1944), esa curiosa película de Edgar Neville que pode valer como proba de que o cinema español dos anos corenta non foi tan gris como nos quixeron facer ver. O profesor Zacarías, un vello e agradable señor, permanece pechado (secuestrado, aínda que el non o sabe) nunha cidade soterrada baixo unha torre no Madrid dos Austrias. Entre tubos de ensaio, alambiques e moreas de libros don Zacarías mantense entretido ollando cada detalle das esculturas que alí se atopan. Mentres xira a peza nunha man e coa lupa mira formas, relevos e curvaturas cantarea unha canción. "Estos caracteres hebraicos son el diablo". O que acontece arredor non ten ningún interese para don Zacarías. ¿Madrid? "No me importa porque aquí tengo un trabajo enorme." A saída quedou obstruída por un derrubamento: "No hay esperanza de encontrar la salida". E tanto ten.

Non podo evitar ver en don Zacarías unha metáfora dese exilio interior que definiu moi felizmente o xornalista e tradutor madrileño Miguel Salabert (1931-2007) nunha novela que en España non se publicou ata 1988 e que pasou desapercibida. O exilio interior foi protagonizado polos que sofreron a dictadura de Franco desde dentro do país. Na introdución, Salabert definía así o termo que el mesmo inventara:

"Exilio interior era: constituirse en islotes dispersos; coger el petate y acampar a extramuros de la polis; sumirse en la fascinante contemplación del propio ombligo o deleitarse cultivando en él margaritas; reducir el futuro a un curso de radio por correspondencia de la muy acreditada Escuela Maymó; desinfectarse con acicalados sonetos o con blasfematorios exaprubtos; beber hasta caerse porque si no era vicio; comprarse un biombo y aislarse del mundo; responder con una fuga hacia adentro a la agresión que se nos infligía desde muros y periódicos con esa 'inmunda imagen que querían darnos de nosotros mismos'. El exilio interior era, en dos palabras, el autismo social."

Miguel Salabert: El exilio interior, 1988.

O afiador de San Petersburgo

2009-12-05T03:14:00.003+01:00

Sempre que escribo sobre San Petersburgo, lugar que algún día me gustaría visitar para seguirlle os pasos a Raskólnikov, adoito falar con frecuencia de Fiodor Dostoievski e das novelas situadas naquela cidade da ribeira do Neva. Mais non esta vez, amigo Fiodor.

No seu Museo Estatal do Hermitage, unha das pinacotecas máis sobranceiras do mundo, consérvase este cadro dun vello afiador de autoría atribuída ao pintor barroco ourensán Antonio de Puga. Non se coñecen moitos datos sobre a vida deste home. Fillo dun sastre da cidade desenvolveu o seu traballo no Madrid do século XVII. Hai unha biografía publicada polo Centro Virtual Cervantes. Precisamente por ese descoñecemento fóronse arrastrando erros na apreciación do seu traballo. Hoxe sabemos por exemplo que non foi discípulo de Velázquez e que algunhas das obras que se lle atribuíron foron pintadas despois da súa morte.

En 1952 o Instituto Padre Sarmiento publicou a biografía do pintor elaborada por María Luisa Caturla e Francisco Javier Sánchez Cantón. En La Región Florentino López Cuevillas aplaudiu a nova publicación e criticou o esquecemento de Ourense para co seu pintor solicitando ás autoridades locais que algunha vía da cidade levara o nome de Antonio de Puga:

Recuerdo de Antonio de Puga

Antonio de Puga es un pintor conocido desde hace mucho tiempo. Cea Bermúdez se ocupó de él, reproducciones de cuadros suyos figuran en las historias del arte y son estimados en museos y colecciones extranjeras; en las columnas de este mismo periódico tiene aparecido su nombre y ahora una ilustre comentarista y gran erudita de la pintura española acaba de dedicarle un libro que llevará por título "Un pintor gallego en la Corte de Felipe IV".

Porque Antonio de Puga ejerció su arte en el Madrid del penúltimo de los Austrias, fue discípulo de Velázquez, autor de retratos de encumbrados personajes de aquel tiempo y aunque rindió a Dios su alma siendo joven todavía, dejó una obra sobresaliente sobre todo en cuadros de género, y cuando se hizo almoneda de sus efectos, sus apuntes, sus dibujos, toda esa semilla de taller, destinada sin duda a convertirse en florecidos lienzos, se vio arrebatada por los mejores artistas de la época que la pagaron en muy buen dinero.

Pues bien, este personaje, que a boca llena podemos llamar ilustre, conocido y alabado en las salas del Palacio Real y cuya fama corría por el Prado, por las tertulias y por los teatros, era gallego y gallego de Orense, hijo de un sastre, nacido dentro del recinto de nuestra ciudad y tan declaradamente orensano que inmortalizó en uno de sus cuadros a un afilador, que aparece allí con su rueda y flanqueado por dos soldados y por una mujer joven que lleva un cuchillo en la mano, con ánimo sin duda, de que le aviven el filo en la piedra, que hoy se ha convertido en blasón de orensanía.

Cualquier ciudad que tuviera un hijo tan destacado le hubiera honrado con cualquiera de los procedimientos recordatorios que para el caso se emplean; y Antonio de Puga tendría una estatua o un busto, o una lápida, o una calle llevaría su nombre que debería estamparse en una losa de granito del país y no en esos azulejos que hoy se estilan y que están voceando en cada esquina, su origen andaluz. Pero el ayuntamiento actual, ni los otros ayuntamientos que antes de él rigieron los destinos de nuestra ciudad, no parece que se hayan enterado de que ésta tenía un hijo digno de que se conserve la memoria de su nombre.

En tiempos pasados se vertió sobre el rotulado de nuestras calles y plazas un compendio de la historia de España y cayeron sobre nosotros Pelayo, Hernán Cortés, Pizarro, Gravina, Don Juan de Austria, Colón y Lepanto. Mas con anterioridad ya se había conmemorado en la calle de la Paz, el fin de una guerra, que casi nadie sabe cuál fue, y mucho después pretendió inmortalizarse la revolución del 68 colocando a Topete al frente de una plazuela, y en todas estas rotulaciones nadie se dio cuenta de que existiera Antonio de Puga.

Y recientemente se abrió el saco de los pintores y aparecieron en el Couto, Velázquez, Goya y Murillo, dos sevillanos y un aragonés, pero Antonio de Puga, gallego él, orensano él, continuó siendo ignorado.

No pretendemos ciertamente dar consejos ni hacer advertencias a nuestra Corporación municipal, pero si creo que nos será permitido dirigirle una humilde súplica.

¿No habrá en toda la ciudad un rincón, un pasadizo modesto, una plazoleta sin importancia, una calleja olvidada para poner en ella el nombre de un orensano que brilló en una corte llena de artistas, de literatos, de autores de comedias, en una de esas cortes que se encuadran en el tan celebrado Siglo de Oro, que hoy es más celebrado que nunca lo fue? — F. L. C.

La Región, 2 de maio de 1953.

A nosa historia facémola nós

2009-11-23T15:10:00.005+01:00

Resoa ultimamente na miña cabeza o lema que tan acertadamente cantou Xurxo Souto ao límpido ceo de Compostela o pasado 18 de outubro: "A nosa historia facémola nós". O drama do noso país é que sempre foron os outros os que nos definiron, os que nos etiquetaron, os que escribiron a nosa historia ao seu xeito, os que nos situaron nun caixón pechado, os que botaron por riba de nós unha chea de prexuízos que logo nos obrigaron a aceptar e que moitos galegos aceptaron, os que fixeron a súa fotografía, ríxida, triste e baleira, e que non queren aínda que ninguén se lles mova para non facer da imaxe unha borrosa sombra. Mais iso é o que resultou. Teñen de nós un clixé, unha visión deformada, unha caricatura do que somos. E por suposto non están dispostos a aceptar ningún cambio. Todo ten que lles encaixar na súa concepción subordinada do noso mundo.

O dicionario da RAE aínda contempla a acepción de "tonto" e "tartamudo" para a palabra "gallego". Eles definen o que somos e o que significamos.

A actualidade dos últimos días levounos por historias e personaxes que viñeron lembrar unha vez máis este feito doloroso. Unha arribista chegou a Coruña hai semanas para lembrarnos aos galegos o carácter pexorativo do propio termo que nos define. Eles veñen e eles dinnos o que somos e o que deberiamos ser.

Un xuiz madrileño tamén se sentiu lexitimado para opinar sobre a (in)utilidade da nosa lingua e as catastróficas consecuencias producidas pola súa aprendizaxe (contra toda evidencia). Eles xulgan e sentencian.

Nun programa de televisión un grupo de rapazas pandereteiras foi desprezado porque a súa música "só vale para festas e romerías" (como se iso non fose valioso). A actuación seguinte dun grupo folclórico andaluz foi recibida con vivas e olés. O contraste foi clamoroso. Eles dinnos o lugar que nos corresponde e para que (pouco) vale a nosa cultura.

Desde o centro semella que todos sinten ter autoridade para sinalarnos e poñernos unha marca, con soberbia, con altivez, con sorriso de menosprezo, con "socarronería".

Xa vai chegando o tempo de que lles digamos a todos estes xuíces do alleo que a nosa historia facémola nós. Que nos valemos por nós mesmos, que subimos cando subimos e baixamos cando baixamos, que temos a forza e a determinación para decidir o que somos e o que queremos ser. Non credes que temos que cambiar xa a sintaxe da nosa existencia? Sen subordinacións, esixindo respeto e facéndonos valer.

Voces coñecidas

2009-11-06T23:58:00.005+01:00

Dicía Ben-Cho-Shey nun artigo publicado en 1929 que había que ir pensando en trocarlle o nome ao Celta de Vigo por outro que non levase consigo tanta responsabilidade. Hoxe en día o noso admirado ourensán probablemente diría o mesmo dese xornal coruñés que se autoproclama a voz do país. Levar esa cabeceira é demasiada responsabilidade, máis aínda cando non se ten intención ningunha de facer honor a tal nome, comezando pola súa lingua propia, maltratada a pesares das substanciosas subvencións recibidas de todos os gobernos.

Xa hai ben tempo que o diario herculino abandonou a nobre función de informador da sociedade para converterse no que é actualmente, un poderoso lobby que defende os intereses, xa non digo da Coruña no seu conxunto, senón dun determinado grupo de familias coruñesas, dunha oligarquía local asentada en institucións coñecidas por todos.

La Voz non informa, La Voz fai campaña a favor de si mesma. Moitos dirán: "Tamén outros como o Faro fan así". Pode ser, mais o Faro ten a modestia de chamarse Faro de Vigo, polo que as súas cartas están boca arriba e non trata de vender gato por lebre.

Tanto ten do que se fale. Se se trata de aeroportos non valen o de Santiago ou o de Vigo. O da Coruña ten que ser o prioritario, sen lugar a dúbidas. E é o único que merece investimentos. Se falamos do reparto de titulacións universitarias ten que ser o que queira Coruña, mesmo se hai que atacar ás outras universidades publicando noticias ridículas para tratar de desprestixialas a elas e aos seus reitores. A Cidade da Cultura no Gaiás é unha ruína, non polos cartos alí metidos, non, o que a condena para La Voz é o mesmo feito de estar en Santiago. Pola contra o Porto exterior da Coruña é unha obra necesaria e socialmente rendible. Caixa Galicia ten que absorber a Caixanova, non hai discusión. E como "os do sur" non están polo labor hai que darlles caña e insistir cada día no illados que ficaron os pobres.

Nun tempo estiveron entretidos na loita de birretes e boinas. O debate político xiraba en torno a unha idea tan edificante. Na última campaña electoral, nun triple salto mortal, foron quen de superárense a si mesmos. Ás veces penso que se lles foi a man e que están comezando a pagalo, sobre todo porque hai alternativa. Como diría Bob Dylan, a resposta está no vento, é dicir, no reparto do vento.

Estes que gobernan agora son dos nosos. Así que non hai caso Gürtel e si moita columna de Castro de Rei. O Gürtel son "crisis internas del PP" mentres que o de Castro de Rei é "presunta corrupción". Se as cousas pintan mal sempre podemos tirar de bipartito, de despilfarros e de coches blindados, pero nin palabra da vergoñenta subasta clandestina.

Fóra dos grandes temas, foi unha columna publicada o mes pasado a que provocou en min unha grande decepción. Xosé Carlos Caneiro dirixiu, con todo dereito de opinador, unhas moi duras palabras ao Festival de Cinema de Ourense, ao que acusou, entre outras cousas, de provinciano. Non sei, pero non podo evitar imaxinar que se o mesmo festival, coas mesmas películas e coa mesma organización fora realizado na Coruña non sería maltratado así nas páxinas do citado diario. Porque como todos sabemos, na Coruña, a diferencia de Ourense, non hai nada provinciano. Todo é universal e cosmopolita. Declaraba Caneiro: "Y el festival resulta tan provinciano que a mí solo me procura tristeza". E eu digo, neste país hai cousas que ti calas e que si que dan verdadeira tristeza.

Galicia enteira, aínda que menos

2009-10-28T16:02:00.005+01:00

As guías turísticas constitúen un xénero aparte na edición de libros. Cada vez é máis frecuente ver extensísimas seccións nas principais librerías das nosas cidades e mesmo establecementos dedicados exclusivamente ao mundo das viaxes. Recordo a primeira librería deste estilo que coñecín en Bilbao haberá uns quince anos. Había un longo pasillo cheo de andeis, e en cada andel caixas e máis caixas con mapas de todos os países do mundo. Decidín comprar un mapa dos Estados Unidos para seguir con detalle o itinerario de Jack Kerouac e a súa tropa de beatniks que relatou en On the Road.

Nestes espazos de venda reúnense non só guías, senón tamén multitude de mapas, postais, guías de conversación, libros de receitas, relatos de viaxes e mesmo novelas que gardan estreita relación co lugar que un quere visitar. Un case pode xa gozar co panorama que ten diante sen necesidade de facer a maleta. O pasado verán, na librería máis coñecida da zona universitaria de Atenas, a Eleftheroudakis, eu ía á procura dun mapa de estradas da illa de Corfú e atopei entre os planos de todos os arquipélagos gregos unha edición de bolso das novelas que Gerald Durrell escribiu relatando as súas vivencias da infancia naquela marabillosa illa, o que os británicos denominan The Corfu Trilogy. As novelas que a compoñen son unha deliciosa mestura de humor e amor pola natureza, mestura que a miña muller devorou logo sorprendéndome a cada pouco cunha gargallada irreprimible.

Amor pola natureza tamén tiña meu pai cando nos anos 80 decidiu, con toda a familia, emprender o noso descubrimento da Costa da Morte. Daquela non había tanto onde escoller, todos os libros en galego entraban na categoría de rarezas e google non pasaría dun estrano gaguexar infantil. Meu pai paraba o coche en calquera sitio (a veces nos máis arriscados) e abría un libriño vermello que na portada dicía "Galicia enteira". Comezaba a ler a historia daquel monumento, as curiosidades daquela vila, o que se podía ver ao outro lado da ría... Nós, ás veces, ficabamos cansos de tanta información pero iso nunca desanimou a meu pai.

O outro día caeu nas miñas mans, por sorpresa, un exemplar daquel acompañante noso dos veráns, o primeiro volume dunha serie de doce elaborados polo coruñés Xosé Luis Laredo Verdejo. Con curiosidade busquei a data de edición: primeira, xuño de 1980; segunda, abril de 1981. Reparei nas súas fotografías gastadas, nos esquemas dos seus itinerarios, os deseños dos escudos da nobreza, os mapas das parroquias, etc.

Polas noites, cando voltabamos a Corcubión, eu abría o meu caderno de verán e debuxaba alí as torres de Mens, o castelo de Vimianzo e o dolmen de Dombate; inventaba historias de celtas na cidade de Borneiro, de mariñeiros nas illas Sisargas, de naufraxios no cabo Vilán. Hoxe volvín lembrar todo iso. Pechei o libro con nostalxia e volvín ao título: Galicia enteira, aínda que menos.

Dignidade

2009-10-19T15:36:00.004+02:00

Participamos onte nun acto reivindicativo que probablemente pasará á historia deste país como a manifestación máis importante e numerosa a favor da lingua e cultura propias. Pero penso que é errado caer na autocompracencia pois a pesares do ambiente festivo e alegre, acompañado ademais por un día magnífico, o éxito da convocatoria non debería ocultar o gravísimo momento polo que atravesa a lingua e a cultura galega. Se fomos capaces de xuntármonos tantos milleiros de persoas nas rúas de Santiago é que algo vai verdadeiramente mal. O ideal sería pasar as mañás dos domingos de paseo co xornal baixo o brazo sabendo que a lingua galega está en boas mans, libre de prexuízos e de ataques, recoñecida socialmente, promovida e defendida polos que prometeron facelo, arredada das liortas partidarias, etc. etc.

Invádeme pois esa sensación agridoce. Quero quedar coa parte que ilusiona, ese movemento de xente de todas as idades e procedencias, unida fraternalmente en defensa do que sinte como propio, ese sentimento de dignidade que se podía ver nas caras dos máis novos e dos máis vellos, eses pais que levaban os seus fillos sobre os ombros, que tanto me recordaron a miña propia infancia nos anos 70, naquel espertar da democracia. Desde logo, se tivera que resumir a sensación de onte nunha palabra, sería esa: dignidade.

Posiblemente ven de xurdir onte unha forza cívica que reclama o seu dereito a intervir nun debate aberto irresponsablemente por políticos profesionais. Os políticos, de todas as cores, ben farían en ter en conta a física do novo desafío civil. Non acabo de ter claro que a dinámica dos partidos, obsesionados polo poder e polo seu reparto, poida dar resposta a esta enerxía centrípeta. A democracia, en certo sentido, consiste en que o pobo independente confíe aos seus representantes a custodia dos tesouros compartidos. A lingua é seguro a nosa maior riqueza. Maltratada polos gobernantes saímos á rúa a esixir que coiden o que prometeron cando asinaron o Estatuto de Autonomía e as leis que del derivan. Foi por tanto un acto de xustiza.

Saúde e Terra, e Océano (como ben sinalou onte un atinadísimo Xurxo Souto).

Bispos e elefantes

2009-10-09T18:35:00.004+02:00

Aínda que o xadrez é un xogo orixinado na India, no chaturanga, foron os persas e os árabes os que o difundiron por todo o Mediterráneo. O vocablo sánscrito derivou no árabe shatranj, do que proceden os románicos xadrez e ajedrez. Noutras linguas o nome seguiu a vía francesa (échecs): chess (inglés), scachi (italiano), escacs (catalán), schach (alemán), schack (sueco).

O xadrez foi introducido en Europa a finais do primeiro milenio. Máis que a etimoloxía do seu nome pareceume curiosa a evolución histórica e etimolóxica dunha das súas pezas, o alfil. En persa alfil significa "o elefante", o cal nos indica ben ás claras a súa orixe india. Na Europa medieval unha figura de elefante semellou demasiado exótica e descoñecida e foi pouco a pouco substituída pola dun bispo, que encaixaba mellor nos costumes dos contemporáneos pois os bispos adoitaban participar nas batallas. O elefante acabou sendo bispo e así se chama hoxe en inglés (bishop) e en portugués (bispo).

E resulta curioso pois hoxe en día os bispos e os elefantes acaban por parecerse, con todo respeto para estes últimos. Os bispos seguen a meterse nos asuntos públicos como elefantes nunha cacharrería. Queren decidir por todos as leis que nos protexan e defendan, a educación, a sanidade... A pena é que ningún goberno, da cor que sexa, se atreveu aínda e dunha vez por todas a marcar a necesaria liña que separe a igrexa do estado. Só este pode representar a todos.

(Na imaxe, pezas do famoso xadrez Lewis, do século XII, atopadas en 1831 nunha illa escocesa. No centro pódese ver a figura do bishop.)

Sentimentos bos e sentimentos malos

2009-09-23T17:14:00.007+02:00

Non vou descubrir a estas alturas que o fútbol levanta paixóns neste país e que remove tamén máis odios que calquera outra cousa falada ou escrita. O que me animou hoxe a escribir foi a entrevista (ou o que fose) que onte José Ramón de la Morena lle fixo ao mediático presidente de Cantabria, Miguel Ángel Revilla, despois da victoria do Barcelona sobre o Racing de Santander. Os personaxes non merecen moito a atención, xa o sei. Non destacan polo bo xuízo nin pola súa aportación filosófica. Animados mutuamente por unha ideoloxía compartida deixaron saír polas súas bocas todos os prexuízos anticataláns que poidamos imaxinar e puxeron a Joan Laporta de volta e media pola súa "campaña de politización" do Fútbol Club Barcelona.

Deixando a un lado a paradoxa de escoitar a un político metido a futboleiro criticar a un futboleiro metido a político, un non pode sentir certo noxo ante comentarios que pouco teñen que ver coa tolerancia constitucional que esta xente nos quere transmitir e que di defender.

"España sigue siendo madridista... Ahora sería la oportunidad del Barça de hacer a la España culé, pero estando ahí Laporta es imposible porque está con el tema del separatismo, la independencia y todo eso, de tal manera que ha politizado al Barça, de tal manera que es muy difícil que gane adeptos fuera de Cataluña" (DLM).

Este argumento de que sentirse catalán limita moito é utilizado arreo para desprezar calquera manifestación política, cultural ou lingüística non só catalana, senón tamén vasca e galega. O Barça leva tendo unha profunda carga simbólica desde moitos anos antes de nacer Laporta. E seica hai que separar a política do fútbol, pero consideramos razón lóxica as opinións dun presidente para ser ou non ser dun equipo. Se hai que separar, que c. importa o que pense ou opine o presidente? A min o que me interesa e que xoguen Messi e Iniesta.

Revilla entrou ao trapo, como non? Famoso nacional pola súa querencia do micrófono, máis querido que o carné de socio do Racing, o político que non quere que se politice o fútbol non se ruboriza en falar de ETA e do separatismo, de "radicalismo independentista", "derivas nacionalistas", "patochadas"... "de los que se quieren separar de España" (De Messi a Josu Ternera en dous minutos). Revilla confesou que prefire quedarse na casa antes que ir xunto a Laporta e dicirlle "cuatro cosas". Ataque agudo de tolerancia. Para Revilla "el pueblo catalán es extraordinario", claro, pero sempre que coincida co que el pensa. Quizais debería mirar máis polo seu e non meterse tanto en casa allea non vaia ser que os cataláns comecen a sinalar o que hai que facer/dicir/pensar/sentir na fermosa Cantabria, con xente que será extraordinaria coincida ou non co que un pensa.

Non houbo que darlle moita corda para que se metera Revilla no charco dos pseudorreferendos que están tendo lugar nalgúns concellos de Cataluña. A mín dame a risa ver tamén nesa loita ao noso presidentiño Feijoo dicir en xuño que consultar era o máis democrático do mundo e en setembro que consultar é un ataque furibundo que merece castigo exemplar. Demócratas destinxidos que diría Chaplin (o único home deste post que de verdade admiro).

Neste país, afortunadamente hoxe (antes non), un pode pensar, falar e sentir o que queira, sexa presidente do Barcelona ou sexa conserxe do colexio de Villalpando. Supoño eu que en xusta coherencia, cando algún presidente ou particular declare non sentirse catalán (co mesmo dereito), ou cando nun concello, poñamos de Tarragona, se faga un pseudorreferéndum a favor de separarse de Cataluña, estes tres defensores da sensatez tamén se enfadarán moito moito e farán uso dos seus repetidos calificativos. Pero seguro que habemos quedar esperando. Menos mal que temos a Messi para que nos faga máis agradable a espera.

O politizador que despolitiza

2009-09-18T21:40:00.005+02:00

O discurso político deste presidente da Xunta que temos actualmente está a resultar dunha mediocridade tan notable que resulta unha permanente decepción (ou non) ler as súas declaracións de cada día nos xornais. Nunca perde ese ton de superioridade moral, de exemplo de dedicación e falso bo rollo, de posuidor da verdade absoluta, pero non garda nin a máis mínima coherencia, xa non digo respecto e veracidade. O último dardo dun presi máis preocupado por atacar aos que opinan diferente foi dirixido aos equipos directivos dun bo grupo de centros educativos que, con toda a razón, negáronse a introducir en Internet, un por un, os datos dos pais de alumnos que solicitan axudas para a compra de libros. Ese non é o seu traballo e afearlle a conduta a quen simplemente cumpre co seu cometido é propio de manipuladores.

Por se non fora pouco con iso, o líder declarou solemnemente que non se debe "politizar a educación". Isto só uns poucos días despois de que o seu conselleiro do ramo, nunha escena que da vergonza a calquera, sexa da orientación política que sexa, utilizara unha suposta lista de pais de alumnos da oposición que levan os seus fillos a centros privados, coa ameaza terrorífica de facela pública. Isto non é politizar a educación? Entón como lle chamamos a este uso fraudulento de información recabada para outros fins? Non ten o presidente que chegou coma mesías a despolitizar a educación algo que dicir sobre a conduta do seu conselleiro? Ou pensa o presidente que todos os galegos somos parvos?

Canto valen os libros?

2009-09-14T14:45:00.007+02:00

Hoxe é un deses cinco ou seis días ao ano en que resulta case imposible moverse por unha librería. Hai longas filas de nais alporizadas, nenos que fan carreiras por entre os andeis, berrando e collendo cousas sen permiso, e mesmo no mostrador podemos ver un aparello para coller número como o que hai nas charcuterías. As dependentas móvense dun lado ao outro moi apuradas, tratando de despachar o xénero o máis axiña posible. A librería, en poucos días, ficará baleira e voltará ao seu estado natural invisible. Que triste resulta unha sociedade que se acorda dos libros unha vez ao ano!, pero máis triste é que de quen se acorden realmente sexa da nai do que lles mandou comprar os libros escolares dos fillos. Achegádevos hoxe a unha librería e escoitaredes unha serie infinda de eloxios ao labor educativo dos mestres, ao seu traballo sempre encamiñado á mellor formación dos nenos e nenas deste país, unha lembranza por aquel mestre que lle ensinou ao fillo a fermosura das boas historias, aquela mestra que logrou atraelos á fantástica aventura de ler...

En fin, teño que confesar que con respecto á decisión de eliminar o sistema de préstamo non teño unha postura firme e clara. Por un lado penso que o diñeiro público está mellor gastado en libros que en armas ou soldos vitalicios a senadores inmortais, mellor en libros que en subvencións ás grandes empresas, mellor en libros que en asfaltar o pouco xardín que queda. Postos a decidir en qué gastar o que recauda o Estado, os libros para todos non parece unha mala opción. Pero vistas as consecuencias máis inmediatas desta política penso que o único que fai a gratuidade é perpetuar o desapego e a desvalorización social do libro e, por extensión, da educación e da cultura. Aposto que son capaz de nomear dez valores que esta sociedade antepón ao do coñecemento. E tanto me gustaría equivocarme.

Mentres isto sucede, hoxe no mundo hai máis de 130 millóns de rapaces sen escola, o cal quere dicir, sen futuro. Aquí, no mundo rico do despilfarro diario, os pais indígnanse por gastar en libros a metade da metade do que logo gastan en tabaco, pleiesteisions e camisetas do realmadrí. En África, os nenos que teñen que percorrer quilómetros e máis quilómetros na busca de auga para vivir, os que teñen que dedicarse á venda ambulante desde antes da saída do sol ou axudar nas durísimas tarefas de recolección na temporada das colleitas, soñan con ter un pupitre algún día:

«Quanto pesa una lacrima?» «Secondo: la lacrima di un bambino capriccioso pesa meno del vento, quella di un bambino affamato pesa più di tutta la terra.»

Gianni Rodari (Favole al telefono, 1960)

O Turuleque

2009-09-12T00:48:00.006+02:00

Os contos de Francisco Álvarez de Nóvoa recollidos na súa obra Pé das Burgas son unha delicia que a un lle gusta saborear de cando en vez. Este libriño foi publicado en 1896 e non se reeditou até o ano 1988. É polo tanto unha escolma ben pouco coñecida da nosa literatura contemporánea, como ben sinala Méndez Ferrín no prólogo para a reedición de Xerais. Pé das Burgas é sobre todo unha crónica sentimental da cidade de Ourense, unha galería descriptiva de personaxes e lugares. Un, cando volve ler estes relatos, non pode deixar de pensar en Blanco Amor e a súa Esmorga.

Hai uns oito anos eu impartía clases a adultos no Instituto Lauro Olmo do Barco de Valdeorras, e utilicei un destes relatos na aula de galego. Aqueles alumnos, nada afeitos á lectura, emocionáronse ao descubrir unha historia tan humana e fermosa coma a do Turuleque, unha historia contada ademais na súa propia lingua, na mesma que usaban para falar das lousas e as canteiras das que baixaban todas as noites cos cadrís mancados e o orgullo ferido.

Turuleque era un daqueles graxos das Burgas inmortalizados por Lamas Carvajal. É dicir, era un pillabán, un pícaro dos baixos fondos da cidade; pero era nobre:

Tería uns dezasete anos, e era bo mozo, alto, ben feito e garrido como fillo do regato non entangarañado pola fartura; malicioso de lei, de xenio alegre, sentido, todo corazón, máis dunha vez deu as cadelas, que xuntara facendo encargos, ó compañeiro que esfameaba ou á vella que non tiña máis agarimo cá esmola.

Turuleque, inocente, non tiña moza pero si unha preferida, unha nena pobre e soíña:

Chamábanlle María, e era filla dunha tripeira que xa morrera, deixándoa, con algúns cartiños, nas mans dun lampantín que, despois de comelos, tíñaa na casa chea de fame e golpes; e el, de corazón bondadoso, achou non sei que meiguice naqueles ollos azuis cheos de bágoas que miraban para todo o mundo como pedindo perdón polo non feito.

Turuleque facía rabiar ás beatas na misa e tiña tolos aos gardas municipais.

Pero o campo das súas fazañas eran as hortas: el sabía dos primeiros fatóns, das primeiras peras de San Xoán, das primeiras uvas, dos primeiros figos, das primeiras niñadas dos paxaros, e el era o primeiro en catar de todo, non sen gardar o mellor para María. Tanto se convenceron os donos do caso, que xa botaban a conta da primeira froita, descontando a do Turuleque, posto que nin con tiros de sal, cans, garamelos nin diaños, se libraban do tributo, pois non parecía senón que cheiraba o peligro, coma os corvos a pólvora.

Turuleque xurou vingarse daquel lampantín cando fose home. Mais o tempo pasou e as cousas, como nos ocorre a todos, non foron exactamente como el as soñou.

(Na imaxe, a Burga Grande a comezos do século XX.)

PS: Vai o meu agradecemento a Jorge Martínez quen me obsequiou xa hai anos cun exemplar desta marabilla literaria e, onde queira que eles anden, desexo enviar un saúdo agarimoso aos meus ex-alumnos de Valdeorras, especialmente a Arturo, Abel e Roberto, dos que gardo unhas fermosas lembranzas, así como ao meu colega José Luis Nogueira.

Tres décadas de cinema

2009-09-01T13:24:00.007+02:00

Hai na historiografía do cinema unha evidente tendencia a dividir en décadas os diferentes períodos da evolución do feito cinematográfico (arte, industria, linguaxe, forma de ocio, creador de modelos de comportamento, etc.). Así non é raro falar dos anos trinta coma a época dourada de Hollywood e do cinema clásico narrativo (Capra, Ford, Hawks), ou dos anos oitenta coma os anos do cinema comercial dirixido á infancia e a adolescencia (Lucas, Spielberg, Scott).

Nun exercicio rápido de lembranza figuran tres datas históricas, fundamentais na evolución do cinema, que gardan certa relación cando menos numérica.

28 de xuño de 1919. Fírmase o Tratado de Versalles, sete meses despois do final da Primeira Guerra Mundial. Unha Alemaña humillada e organizada como República produce algúns dos filmes máis importantes de toda a historia: Caligari, Nosferatu, Metropolis. Xorde un suposto cinema expresionista e unha productora de prestixio, a UFA. É o tempo de nomes coma Wiene, Lang, Pabst, Pommer, Sternberg, May. Os directores europeos desembarcan en América: Murnau (Sunrise, 1927), Lubitsch (The Love Parade, 1929), Leni (The Man Who Laughs, 1928), Dupont, Sjöström (The Wind, 1928), Feyder (The Kiss, 1929), Dieterle, etc. A comedia de Buster Keaton e Harold Lloyd. Son les années folles. A Warner triunfa co cinema sonoro: The Jazz Singer (Crosland, 1927).

24 de outubro de 1929. O día do crack na bolsa de Nova York. Despois do pánico, un longo tempo de depresión. Roosevelt e o New Deal. Keynes. Os filmes propagandísticos de Pare Lorentz. Obras mestras como As uvas da ira (Steinbeck-Ford), Cabaleiro sen espada (Capra) ou Bringing Up Baby (Hawks). Outros directores salientables como McCarey, Berkeley, Borzage, Browning, Cukor, Fleming, La Cava, LeRoy, Sturges, Vidor, Walsh. Actores e actrices coma Greta Garbo, Gary Cooper, Clark Gable, Claudette Colbert... Os irmáns Marx. O ascenso do nazismo. Nova vaga de directores que chegan a EE.UU. fuxindo de Hitler: Lang (Fury), Siodmak (The Spiral Staircase), Wilder, Preminger, etc.

1 de setembro de 1939. Hai hoxe xusto setenta anos Alemaña invadía Polonia. Nova vaga de directores que marchan a Hollywood: Hitchcock, Korda, Renoir. Filmes propagandísticos a favor da intervención norteamericana. Chaplin e O gran dictador. Argumentos para o cinema: Casablanca (Curtiz), The Best Years of Our Lives (Wyler), Coronel Blimp (Powell), A Walk in the Sun (Milestone), etc.

(Na imaxe, de esquerda a dereita: Das Cabinet des Dr. Caligari, de Robert Wiene; Mr. Smith Goes to Washington, de Frank Capra; e The Best Years of Our Lives, de William Wyler).

Escenas medievais

2009-08-31T13:22:00.007+02:00

O presidente da Xunta e aspirante á alta política da corte dixo o outro día ás portas do castelo de Soutomaior (Montemayor segundo Antena-3) que hai que deixar de lado "localismos" e "discursos identitarios" para centrarse nas familias (nas súas?). Eu supoño que un político tan valente como Feijoo, que exercía o papel de fiel vasallo nesta escena medieval, estáballe a mandar esta firme mensaxe de compromiso ao xefe do clan, don Mariano Rajoy, alí presente, porque non quero nin pensar que se trate dun ataque máis aos que nos sentimos galegos e nos negamos a avergonzarnos por elo (medulios obsoletos con máis obelix que panoramix).

Tampouco creo que haxa discurso identitario máis espectacular, ostentoso e inútil que aquela macrobandeira de España erguida na madrileña praza de Colón, ou aquel video-Rajoy (xa comezaba a estragadora moda youtube), ao estilo real borbónico, difundida polo día da grande patria hai case dous anos:

"Los españoles celebramos nuestra fiesta nacional."

"Porque somos una nación y queremos celebrarlo, y dejar constancia de que nos alegramos."

"Por eso vamos a honrar y a exhibir el símbolo, que con la Corona, mejor nos representa en todo el mundo."

"Yo estoy orgulloso de ser español."

"Pido que hagan algún gesto que muestre lo que guardan en su corazón."

Aos poucos días de revelarse esta xoia escolástico-audiovisual, Javier Marías publicaba un magnífico artigo sobre a inconsistencia da mensaxe do líder popular. A eséxese do texto (entendido como concepto máis semiótico que medieval) foi copiosa.

Outra cita ineludible do líder da facción que debe figurar nunha historia dos discursos identitarios ten que ser a seguinte: "ETA es una gran nación... España... perdón, es una gran nación."

Como era a cousa logo? Que hai que deixarse de discursos identitarios? Si. De todos? Non sei. Pódese ser máis cínico?

Na Idade Media había vasalos sometidos á lei feudal do rei e a súa corte, no século XXI, mal que lle pese a algún clan de homes bos, hai cidadáns libres que, mesmo sendo ateos pola gracia de Deus, teñen tanto dereito coma calquera a expresar a súa identidade. Non era iso no que consistía a liberdade?

La nature s'en fout

2009-08-29T11:07:00.007+02:00

Os tenentes Marechal (Jean Gabin) e Rosenthal (Marcel Dalio), fuxidos dun campo de prisioneiros alemán en La grande illusion (Jean Renoir, 1937), tratan de chegar a Suiza o máis axiña posible. Agochados baixo as árbores ollan con esperanza os cumios cubertos de neve. Marechal apresura a Rosenthal, que olla o mapa que leva nas mans.

—Veña, seguimos.

—E logo non esperamos á noite?

—Non, perderíamos o camiño. As árbores esconderannos pero no val deberemos permanecer agachados. Estás seguro de que aquilo é Suiza?

—Completamente.

—Parece todo igual.

—As fronteiras son un invento dos homes. A natureza non ten nada que ver.

Así é. As fronteiras de África foron trazadas con escuadro e cartabón ao ditado dos intereses europeos. Alí onde non había desertos, os ríos e as montañas foron pretextos para o reparto do poder. Hoxe temos conflitos fronteirizos entre Chile, Perú e Bolivia; entre Ecuador e Colombia; entre Costa Rica e Nicaragua; entre Hungría e Eslovaquia; entre Rusia e Xeorxia; entre Camboia e Tailandia; entre a India e Paquistán; etc. A natureza non ten nada que ver.

Hai tamén estados que se queixan das fronteiras que lles poñen polo norte namentras elevan unha máis alta polo sur. Hai estados que reclaman a antigüidade das súas fronteiras, credencial das cicatrices mal curadas. Hai un afán por repartir e dominar, por apartar e desprezar.

Así e todo, as fronteiras entre os estados tenden a diluirse, a facerse máis borrosas, menos precisas. As alfándegas son só sombras sobre a estrada. E canto máis borrosas se fan as fronteiras á nosa vista, máis nítidas vemos as liñas grosas que separan unhas clases sociais doutras, os ricos dos pobres, os poderosos dos desfavorecidos, os dominadores dos dominados. Esas son as verdadeiras fronteiras, as que permanecen. Jean Renoir foi quen de retratar esta paradoxa con incomparable talento.

O galo que metía medo

2009-08-27T01:46:00.006+02:00

Postos a falar de galos e galiñas, nesta vaga aviar que vivimos ultimamente, non podo deixar de lembrar que hai xusto cen anos o galo máis famoso do mundo era sen lugar a dúbidas o da Pathé. Tense repetido moitas veces que os irmáns Lumière inventaron o cinematógrafo pero que foron os Pathé os que o convertiron nunha industria. E é cousa ben certa. A Pathé, que naceu para explorar o negocio dos fonógrafos, organizou a produción e a distribución de filmes de xeito tan eficaz que cara o ano 1905 dominaba o mercado internacional do cinema sen ninguén que lle fixera sombra.

O profesor Richard Abel, magnífico coñecedor dos inicios do cinema francés, escribiu hai uns anos un libro que aporta luz sobre este período crucial: The Red Rooster Scare. Making Cinema American, 1900-1910. Os filmes da Pathé, polo seu detalle e arte, eran os preferidos polos espectadores norteamericanos. O galo vermello era o símbolo do prestixio e do bo gusto. A Pathé abriu a súa oficina de vendas en Nova York en 1904, decidiu estrear as súas películas nos EE. UU. antes que en Francia para evitar a competencia desleal dos plaxios que lle facían os americanos, e finalmente mesmo construíu os seus propios estudios de rodaxe en Nova Jersey.

Edison, que aspiraba a monopolizar o negocio do cinema no seu país, tratou de atraerse a Pathé para conseguir que fose este o único competidor estranxeiro e poder dedicar as súas forzas a afundir o seu imperio. Pathé aceptou a trampa e desde moi cedo sofreu os seus efectos. As súas películas eran bloqueadas e non se lle permitía crear unha rede de aluguer como a que tiña en Francia. Pathé percibía que logo de tantos anos e esforzos por establecerse nos EE. UU. seguía a ser considerado como estranxeiro.

Paralelamente ao boicot económico e legal produciuse outro de efectos aínda peores para Pathé. As súas películas comezaron en 1907 a ser acusadas de sospeitosas desde o punto de vista moral e alleas ao espírito americano. O francés, antes marca de bo gusto e estilo, era agora grazas a unha forte campaña mediática o culpable da inmoralidade e o vicio. Tratábase dunha actitude reaccionaria e xenófoba alimentada por importantísimos intereses económicos. A estocada final a Pathé déronlla os censores. As películas producidas polos americanos eran axeitadas, as súas eran "indecentes".

O galo vermello metía medo e había que facer uso da maquinaria do medo para cortarlle o pescozo. Despois de todo, o que non poden negar os americanos, e así o deixa ben claro Abel, é que iso que chamamos cine americano débelle en grande parte aos franceses ser o que é.

Confesión

2009-08-24T16:24:00.004+02:00

Antes que fuxir polas rúas da noite de Düsseldorf como fixo Peter Lorre naquel tempo escuro, prefiro confesalo todo. Confeso ser galego e amar o meu país, a súa lingua e a súa cultura. A lingua que xa falaban meus avós pero que non sei se saberán falar os meus netos. Confeso ter andeis cheos de libros na lingua romance e outras mesmo non indoeuropeas. Confeso ter unha identidade máis alá do meu DNI e confeso que non sinto vergonza por elo. Confeso ter sido galego en Bilbao, Bruxelas e Copenhague, sen complexos de inferioridade. Confeso ser membro da resistencia e mencionar de cando en vez o nome de Castelao, o nome de Ben-Cho-Shey, o nome de Bóveda, e de acordarme del sempre que paso cerca da Caeira. Confeso ter un pasado que non me impide ter un futuro. Confeso ademais que non teño intención de renunciar a ser o que son, e ser o que outros queren que sexa, aínda a risco de ser chamado provinciano, sectáreo, adoutrinador, ditador, separatista, endogámico, tribal, arcaico, caduco, paleto, medulio, e unha infinda lista de calificativos semellantes.

Por iso, nestes tempos de longas noites de comisarios agochados nos sotos das vivendas, ladróns e traficantes da palabra liberdade atarefados nunha nova caza de bruxas firmo a presente en Vilagarcía de Arousa, a 24 de agosto do 2009.

Saúde e Terra,

David Paz Nóvoa.

O país co des- diante

2009-08-20T19:55:00.006+02:00

Contaba Gianni Rodari a fábula do país co des- diante onde as desnavallas facían medrar os lapis, dos descolgadoiros collíanse as chaquetas e o descanón servía para desfacer a guerra. A historia de Rodari é unha porta aberta á imaxinación; pero no noso país, no inicio do terceiro milenio, está a tornarse nunha reportaxe de actualidade.

O desgoberno saído dunha campaña de descrédito encamiñada a desmotivar a un electorado desencantado cos despropósitos anteriores dedícase aos seus pasatempos favoritos: desfacer e descansar. O desgoberno desmontou axiña as galescolas e contratou a unha galiña para (ollo que veñen curvas) desideoloxizalas e despolitizalas. Desgaleguizou o día de Galicia. Un presidente desafiou con desafortunadas palabras aos galegos que se resistisen a desgaleguizarse e despreciou a súa memoria.

Namentres que o descomunal despropósito do Gaiás continúa a destilar diñeiro o desgoberno desembolsou máis dun millón de euros aos descarados aliados mediáticos, refuxio de desaforados opinadores desleigados. A desculpa da crise serviu para descargarse de responsabilidade.

Unha descoñecida asociación animou ao desgoberno a desacatar o decreto do galego que, non cabe dúbida, hai que derrogar. O desgoberno traballa na opción de desunir os nenos en sexos lingüísticos.

Unha directora xeral encargada do desemprego despediu de xeito improcedente á súa asistenta do fogar, desprovista de contrato; e á moi desvergonzada desapareceulle a voz. Outro peón do desgoberno decidiu acabar cos incendios polo vello método da desinformación. Mentres tanto, a empresa dun desaprensivo que desbordaba de alegría con este desgoberno, desecou un tramo do río Sil para continuar a desfeita do noso patrimonio.

Este desgoberno e esta desoposición hannos levar a todos polo desaugadoiro.

Unha pita para China

2009-08-19T15:27:00.004+02:00

O blogomillo está prohibido na China. Meu irmán, incansable viaxeiro, escribiu desde Pequín para informarme. Este blogue, e supoño que todos os demais, resultan inaccesibles desde aquela República Popular. Non sorprende moito porque non estamos a falar precisamente do país que máis respete os dereitos e as liberdades das persoas. Sen embargo, o artigo 35 da súa Constitución de 1982 afirma: "Os cidadáns da República Popular de China gozan de liberdade de expresión, prensa, asamblea, asociación e manifestación". A fermosa retórica constitucional presente nos catro recantos do mundo.

O blogomillo debe de ser, por motivos aínda descoñecidos, moi perigoso para a integridade e a seguridade daquela potencia de máis de mil millóns de habitantes, entre os que se contan xornalistas presos, editores depostos e opinadores perseguidos. O goberno secuestra xornais e impide a recepción de emisoras de radio e televisión, filtra webs, espía conversas, en resumo, aplica unha férrea censura sobre todo o que non lle guste ao partido único.

Para o noso conselleiro de Educación, mente privilexiada e aspirante ao Nobel da Paz, sería moi doado lograr a liberdade na República Popular de China. Bastaría con ir ao porto de Vigo e mandar unha inocente pita nun deses contedores que os chineses nos envían cheos de zapatos, camisas e calculadoras. A nosa pita azul, completamente aséptica, desinfectada e desideoloxizada, sen embargo transmitirá ao pobo chinés o amor pola liberdade e a democracia; será a nosa aportación á paz no mundo. Mellor ca azul que sexa vermella, unha concesión amable á tradición maoísta, que non nos custa nada.

Membros do partido comunista, se están a ler esta mensaxe, non se deteñan no blogomillo que non fai mal ningún, o verdadeiramente perigoso é a pita que vai naquela caixa.

Para ler máis:

Wikipedia - Internet censorship in the People's Republic of China

The Economist - China's Internet censors: Damned if you do

Sobre a pita azul:

Video da presentación - AGN

Lándoas: O erro Berg

Croques: A galiña depenada

Blogue de Iago Varela: De galiñas e aguiluchos

O Ateneo do 36 e don Juan José Gil

2009-08-14T13:56:00.005+02:00

O 3 de maio de 1936 inaugurouse o Ateneo de Ourense cunha conferencia impartida polo doutor Gregorio Marañón (1887-1960) que levaba por título El Padre Feijoo y sus amigos. Non foi este o primeiro ateneo da cidade pois xa houbera outro nos anos dez, impulsado polos profesores do Instituto. A súa vida, coma a do anterior, foi moi breve posto que a guerra, fin de tantas boas cousas, acabou tamén violentamente coas súas ilusións.

A conferencia inaugural tivo lugar no Teatro Losada. Os directivos barallaron a posibilidade de invitar a Pío Baroja e mesmo se entrevistaron con el. Tamén trataron de traer a Ourense a José Ortega y Gasset, pero non tiveron éxito. O día da inauguración, Marcelo Macías (1843-1941), como presidente honorario aos seus 92 anos de idade, ocupaba a cabeceira da mesa nun xesto de fondo significado pois o crego de Astorga xa fora o presidente do vello Ateneo do ano 14 e semellaba transmitir así ese legado en favor da cultura aos novos impulsores, entre eles o seu presidente Ramón Otero Pedrayo, que mantivo sempre unha estreita relación de afecto polo seu mestre até o punto de elaborar a biografía Vida del Doctor Don Marcelo Macías y García pouco despois da súa morte. No seu Libro dos amigos afirma Otero: "Foi o meu mestre e meu amigo. Ninguén entre os nados tivo para min maior engado pola beleza da palabra, a confianza da intelixencia e seguridade das formas."

Sinala Marcos Valcárcel na súa obra A Cidade da Xeración Nós (1995) que xa en 1935 se iniciaran as xestións para constituir o novo Ateneo e que en marzo do 36 publicouse o seu primeiro manifesto. A institución contaba con 300 socios e reunía a toda a intelectualidade de Ourense.

A primeira directiva estaba formada polas seguintes personalidades:

Presidente de Honra: Marcelo Macías
Presidente: Ramón Otero Pedrayo
Vicepresidente: Julián Bravo
Secretario: José Navas
Vicesecretario: Leopoldo L. Teijeiro
Tesoureiro-contador: Vicente Bóveda
Bibliotecario: Juan José Gil
Vocal 1º: José Fernández Borrajo (destituido do seu cargo no Instituto despois do 18 de xullo)
Vocal 2º: Eligio Núñez (mestre e dirixente da ATEO, fusilado en Vilariño Frío no outono do 36 xunto a Jacinto Santiago).

Quero determe na figura do bibliotecario Juan José Gil pois trátase do meu tío avó, a quen sen embargo non coñecín pois faleceu moi novo en 1948. Foi un destacadísimo alumno no Instituto de Ourense durante os anos vinte. Alí conseguiu o premio extraordinario de ingreso ademais de premios en Historia Universal, Preceptiva Literaria, Historia da Literatura, Ética e Dereito, Psicoloxía e Lóxica, Física, Química, Fisioloxía e Hixiene, e Historia Natural. Logrou o premio extraordinario do grao de bacharel.

Orientou a súa carreira ao Maxisterio formándose no Plan Profesional da República. Foi mestre interino en Arcos, Vilamartín de Valdeorras e Xamirás, na parroquia celanovense de San Xurxo de Acevedo do Río. Fixo as súas prácticas profesionais na escola de Bobadela, no concello de Canedo. Foi tamén secretario da Xuventude Republicana e bibliotecario do Orfeón Unión Orensana antes de selo do Ateneo. Despois de pasar o proceso de depuración imposto polos vencedores na guerra foi confirmado na súa praza de Bobadela. Casou en 1941 con María Isabel Suárez, quen felizmente aínda vive.

(Na imaxe, de esquerda a dereita: Antonio Machado, Gregorio Marañón, José Ortega y Gasset e Ramón Pérez de Ayala. Trátase da célebre fotografía tomada o 14 de febreiro de 1931 nun teatro de Segovia na presentación da Agrupación al Servicio de la República.)

As linguas sen fronteiras

2009-08-12T23:39:00.007+02:00

"Pero digo yo, si pasas de Piedrafita ¿de qué te sirve el gallego?"

Na nosa terra escoitamos esta frase con demasiada frecuencia. Que inxustos son algúns co galego! E non só inxustos senón tamén ignorantes. Aplícanlle á lingua galega unha vara que non usan logo para outras linguas, nomeadamente a súa materna. Teño pasado non xa de Pedrafita, senón alén dos Pireneos moitas veces, e, honestamente, o castelán non me foi de moita utilidade nin en Francia nin en Suecia nin en Escocia. Veño de estar recentemente en Grecia e alí tampouco me valeu de nada. Pero o papel de inútil, de inservible, de pouca cousa, de carallada, sempre lle toca ao galego.

E digo máis, os dinamarqueses cando pasan máis alá de Padborg xa teñen máis difícil usar o dinamarqués, aos húngaros ao atravesaren Györ pásalles o mesmo, os gregos cando navegan máis alá de Rodas entran en Turquía e os turcos cando embarcan en Izmir xa entran en Grecia, e así poderíamos seguir toda a noite. Semella que algúns non saben (ou non queren saber) que en Europa existen centos de linguas e nin os dinamarqueses, nin os húngaros nin moito menos os gregos son tan idiotas como para desprezar dese xeito a súa lingua cun argumento tan falaz e inconsistente.

E aínda tería que falar dos galegos cando pasamos Tui, ou Feces, ou Portela de Home, ou Ponte Barxas, ou mellor no transbordador que nos leva a Caminha. Aí ábrese un mundo tan galego coma o noso que nos demostra finalmente o feito de que se non hai fronteiras para as persoas tampouco os hai para as linguas.

(Na imaxe, o río Miño entre A Guarda e Caminha nunha foto tomada no 2004.)

A guerra que nunca será

2009-08-07T19:21:00.006+02:00

Anda o presidente de Colombia estes días de xira por toda América Latina tratando de vender o pacto que firmou cos EE.UU. para incrementar a presenza militar no seu país. O obxectivo que di defender é a loita contra o terrorismo e o narcotráfico, pero son moitos os que con razóns de peso dubidan da verdadeira intención da administración norteamericana e amosan a súa preocupación.

A guerra contra a droga oculta un grande cinismo e serve de xustificación aos poderosos para dominar aos máis desfavorecidos. Como sinala Eduardo Galeano, ao que convén ler sempre pola lucidez das súas reflexións e porque nos obriga a fuxir de prexuízos, EE.UU. é o maior consumidor de drogas do mundo pero xamais naquel país atraparon un narcotraficante de certa importancia pois a guerra é un pretexto:

No hay mejor aliado que el narcotráfico para las instituciones bancarias, las fábricas de armas y los jefes militares: la droga brinda fortunas a los bancos y pretextos a la máquina de la guerra.

(...)

¿Por qué no libran los Estados Unidos una guerra contra sus propios bancos, que lavan buena parte de los dólares que las drogas generan? ¿O contra los banqueros suizos, que lavan más blanco?

Eduardo Galeano: Patas arriba, la escuela del mundo al revés, 1998.

Os monicreques falan checo

2009-08-05T16:50:00.006+02:00

Hai uns días recibín por correo un libriño vello e amarelado sobre o cineasta checo Jiri Trnka, de quen xa escribín algo hai meses. Foi fácil adiviñar o artífice do envío. Trátase dunha monografía publicada pola Filmoteca Nacional no ano 1965 e escrita por Carlos Fernández Cuenca, director da institución desde o seu inicio en 1953 até o ano 1970.

Nun moi interesante prólogo, o autor repasaba o panorama histórico do cinema de animación e salientaba a súa riqueza e variedade, laiándose tamén do seu descoñecemento por parte da maioría do público español. Citaba a figuras coma Emile Cohl, o inventor dos debuxos animados, e o aragonés Segundo de Chomón, inxenioso precursor dos trucos cinematográficos. Tamén destacaba a Vladislav Starevich, George Pal, Aleksandr Ptushko, Karel Dodal, Hermina Tyrlova, Karel Zeman e moitos outros, entre os que, sen embargo, emerxe a figura de Trnka, "uno de los pocos grandes poetas que ha dado el cine", en palabras de Fernández Cuenca.

As razóns do innumerable grupo de artistas checos dedicados ao cinema de animación parece provir da tradición popular do teatro de marionetas, que ademais desempeñou un papel fundamental na defensa da cultura e da lingua checas:

La historia de los numerosos teatritos de marionetas que en la futura Checoslovaquia actuaban desde el siglo XVII por pueblos y aldeas constituye un singular fermento de nacionalismo, que durante la dominación austríaca, prolongada hasta el final de la primera gran guerra, mantenía por el apego a las formas y normas populares una clara resistencia pasiva; no escaseaban, en consecuencia, los conflictos de estos ingeniosos artesanos, sus hábiles manipuladores, con las autoridades extranjeras. Frente al idioma alemán impuesto y que era el único oficialmente admitido en los escenarios, los teatros de marionetas marcaban la excepción sirviéndose de la lengua checa, por lo cual la mantenían viva y actuante.

Obrigado polo libro, caro pai.

O naufraxio de Odiseo

2009-08-03T22:49:00.005+02:00

A illa de Corfú (Kerkyra para os gregos) é un lugar paradisíaco. Os bosques de oliveiras, piñeiros e cipreses cobren os montes e os vales e van bicar silenciosos a escuma virxe do mar homérico. Polifemo, o cíclope, namorouse dunha bela ninfa chamada Korkyra e como mostra da súa paixón decidiu bautizar aquela illa co nome da súa namorada. Tiveron un fillo ao que chamaron Phaiax, xerme do pobo feacio. No final do canto V da Odisea, Ulises, fatigado e sen esperanzas, é levado polo rudo mar ás costas rochosas da illa feacia.

¡Ay de mí! Ya que Zeus me dio ver de improviso la tierra tras cruzar de confín a confín este abismo marino, no se muestra a mis ojos salida del mar espumante; solo emergen allá puntiagudos islotes, mugiente el oleaje resuena en redor, lisa corre hasta arriba la rompiente que baten las aguas sin fondo; no hay medio de afirmar en el suelo los pies ni escapar a la muerte. Si me empeño en salir, ¿no será que gigante oleada me entrecoja y me estrelle en las rocas? ¡Inútil esfuerzo!

(Homero, Odisea, canto V.)

(Na imaxe, a costa noroccidental de Corfú no concello de Paleokastritsa, onde se sitúa a historia de Odiseo.)

Os oito ventos

2009-08-03T13:11:00.007+02:00

Cando os romanos conquistaron Atenas decidiron trasladar o vello mercado, a ágora, a unha zona nova, que se convertiría logo no principal centro comercial da cidade até o século XIX. Nese lugar xa había pezas e monumentos máis antigos, entre os que destaca a Torre dos Ventos, construída polo astrónomo sirio Andronikos Kyrrestes no ano 50 a.C. Ten unha planta octogonal para representar os catro ventos maiores: Bóreas (N), Noto (S), Euro (E) e Céfiro (O); e os catro ventos menores: Coro (NO), Cecias (NE), Libis (SO) e Apeliotes (SE).

Nas oito caras do prisma pódense ver as figuras dos Anemoi, os deuses dos ventos, cada un deles mensaxeiro de bonanzas ou infortunios. Bóreas trae o aire frío do inverno; Noto anuncia as treboadas do final do verán que ameazan as colleitas; Euro, representado cun vaso envorcado que derrama a súa auga, trae a mala sorte, as chuvias e a calor; Céfiro, o máis querido e coñecido, agasállanos suavemente todos os anos coa primavera.

(Na imaxe, á esquerda, pódese ver a imaxe de Libis agarrando con forza o temón dun barco, e a dereita Noto, o vento quente do Sur.)

As Cariátides

2009-08-01T17:10:00.004+02:00

O templo máis fermoso da Acrópole é o Erecteión, e dentro deste destaca a tribuna das Cariátides. Este templo foi erixido en honor a Atenea, Poseidón e Erecteo. Di a lenda que Atenea e Poseidón enfrontáronse nun concurso para gañaren o favor dos atenienses. Poseidón bateu o seu tridente contra o chan e dalí brotou un manancial de auga salgada, non moi útil para aquelas xentes. Atenea, pola súa parte, ofreceulles unha oliveira, que dá aceite e madeira, logrando así a aprobación dos cidadáns. Poseidón, furioso polo rexeitamento, provocou unha grandísima inundación na cidade. Afirma a lenda tamén que o Erecteión foi construido no mesmo lugar onde Poseidón golpeara o seu tridente.

As Cariátides, pola súa parte, son figuras femininas que fan a función de columnas ou piares. O seu nome significa "doncelas de Caria" e representan as escravas do tempo da Guerra do Peloponeso obrigadas a soportar eternamente o peso do templo.

As que están a vista son copias pois as orixinais, excepto unha, consérvanse no Novo Museo da Acrópole, inaugurado en xuño deste ano. Merece moito a pena visitalo. O prezo da entrada é simbólico, tan só 1 euro. Son innumerables as pezas achadas na Acrópole e aquí expostas. É fantástico poder apreciar desde moi cerca a beleza das Cariátides, todas diferentes, os pregos das súas roupas, os detalles do cabelo, etc.

Hai un oco para a peza orixinal que falta, levada a Inglaterra por Lord Elgin a comezos do s. XIX xunto con grande parte dos frisos do Partenón, obra de Fidias. Os gregos reclaman desde hai moito tempo a devolución de todas esas pezas e agora, co novo e fabuloso museo, consideran que xa non hai excusas para que aquel expolio fique subsanado e as obras mestras regresen a Atenas.

A Acrópole desde Filopappos

2009-07-31T14:37:00.008+02:00

A estampa máis famosa da cidade: A Acrópole, vista desde o outeiro e monumento de Filopappos.

Á tardiña, ou pola fresca como diría miña avoa, despois de fuxir da calor saboreando uns frappés —esa combinación de café, leite e xeo que os gregos adoran— tomamos o camiño que leva ao cerro das Musas. A poucos metros do comezo da subida e baixo o constante ruído das cigarras ollamos a suposta cela de castigo na que Sócrates agardou a orde de beber a cicuta. Seguimos polo camiño entre as oliveiras até chegar á cima, onde se eleva o citado monumento do ano 116 d.C. O senador romano Gaius Julius Antiochus Filopappos foi un grande admirador da cultura clásica grega e cando se retirou instalouse en Atenas, onde morreu.

Desde este prodixioso lugar pódese ollar non so a Acrópole e os arcos do teatro de Herodes Ático ao seu pé, senón que tamén, mirando cara o sur, albíscase o porto do Pireo, o Atlántico e as illas de Aegina e Salamina.

O Teatro de Dionisos

2009-07-30T13:51:00.005+02:00

A Orestíada de Esquilo, a Antígona de Sófocles e a Medea de Eurípides son tres monumentos do teatro clásico grego. Estas traxedias, coma o resto das creadas polo trío xenial de dramaturgos, están moi vencelladas co lugar da fotografía: o Teatro de Dionisos.

Ao pé da Acrópole, na súa cara sur, aínda permanecen os restos da reconstrucción en época romana do vello teatro. Probablemente o recinto foi construido orixinalmente no século VI a.C. en forma de U e sobre plataformas de madeira.

Dionisos, un dos doce olímpicos, era o deus do viño pero tamén do teatro. Os Ditirambos eran os himnos corais que se cantaban na súa honra e que, segundo Aristóteles, foron a orixe da traxedia ateniense.

"CLITEMNESTRA.- (...) Ahora, mi esposo querido, desciende ya de este carro sin poner en el suelo tu pie, soberano destructor de Ilio.

Esclavas, ¿por qué demoráis dar cumplimiento a la orden que se os ha dado de alfombrar el suelo por donde ha de pisar? ¡Que quede al momento el camino cubierto de púrpura, para que Justicia lo lleve a una mansión inesperada! Lo demás que el destino tiene ya decretado, lo hará, como es justo, con la ayuda de las deidades mi pensamiento, que nunca fue vencido del sueño."

(Esquilo, Agamenón)

Atenas non se ve en dous días

2009-07-30T00:30:00.005+02:00

O taxista ficou abraiado cando lle dixemos que tiñamos pensado pasar catro noites en Atenas: "Four nights!? Two days is enough. Here is only hot and traffic. Go to the islands". Non é por ser teimudo e querer sempre levar a contraria pero o taxista non tiña razón, nin nese asunto nin nos 25 euros que nos cobrou. Aproveitamos ben o tempo e aínda así quedaron lugares por ver.

A parte nova de Atenas é horrible, un tráfico digno de Hades, beirarrúas do tempo de Sócrates, hoteliños que aquí chamariamos fondas... Ah, pero a outra Atenas, a de sempre, a que temos na cabeza, esa ben merece a visita pois é unha marabilla. Visitar a Acrópole, con paciencia iso si, é unha experiencia memorable. Moverse polas rúas de Monastiraki e Plaka, unha delicia. Sentarse a degustar un souvlaki e saborear unha cervexa, un deber.

Veño cargado de imaxes e recordos, así que estou decidido a escribir unhas poucas pequenas postais gregas. De regreso a casa, moi perto do aeroporto Elefterios Venizelos, lin un letreiro grande que dicía: "Many stories to tell. The commitment to come back. Greece". É dicir: Moitas historias para contar. O compromiso de volver. Grecia.

(Na imaxe, en primeiro plano o Templo de Zeus Olímpico. Ao fondo, na cima, a Acrópole e o Partenón.)

Os miserables das tesoiras

2009-07-13T14:23:00.005+02:00

Existe nos nosos arquivos, museos e bibliotecas unha fauna de indesexables que non sendo capaces de mellor cousa dedícanse a roubar libros e a recortar revistas e xornais. Son os miserables das tesoiras, porque hai que ser ben ruín para ir ás salas de consulta xa equipados con todas as ferramentas delitivas, non con intención de coñecer e difundir, senón de mutilar e ocultar. Son criminais do patrimonio e así deberían ser tratados.

Logo verémolos fachendear nos simposios e congresos, dando fermosos discursos e leccións maxistrais, pontificando sobre o que descoñecen, presentando teses doutorais e valiosos artigos de prensa. Publicarán libros, novelas, dicionarios e enciclopedias se queren. Roubarán traballos dos seus alumnos para presentalos como propios, sen rubor, sen vergoña. Criticarán as investigacións alleas por falta de rigor, declararanse víctimas de persecucións políticas, defensores dunha verdade revelada. E toda a súa fazaña reducirase entón a uns anaquiños de papel amarelado polo tempo, esquecidos para sempre nun caixón como esquecido será tamén o nome do seu infame recortador, o térmite do papel.

Tamén hai os que levados por unha demencia fortuita, ao atoparen un novo arquivo, unha nova colección de cartas, unha película esquecida nunha lata no fondo dun armario, unhas fotografías vellas metidas nun sobre, esquecéndose de que xa teñen autor con biografía, abalánzanse torpemente coma lobos e fotocopian, fotografían, resumen, reproducen todo, absolutamente todo, non coa sana intención de difundir o que poda haber de valioso no achádego, senón coa única intención de alimentar o propio ego, xa ben inflado ao longo dos anos.

Teñan os ollos ben abertos. Poden estar en calquera sitio. Estragan todo por onde pasan e por alí non volve nacer a herba.

(A foto foi tirada hoxe na biblioteca do Mosteiro de Poio. Trátase duns números do xornal ourensán El Eco de Orense correspondentes a 1899, con moitísimas páxinas mutiladas por un destes miserables.)

O mapa do apelido Nóvoa

2009-07-12T03:57:00.009+02:00

A web Cartografía dos apelidos de Galicia, proporcionada polo CESGA (Centro de Supercomputación de Galicia) á Universidade de Santiago de Compostela, é unha ferramenta interesante que permite coñecer a distribución xeográfica de todos os apelidos do país. Quen non ten entrado a mirar o aspecto que presenta o seu mapa? Pedín o do meu segundo apelido, Nóvoa con til, como sempre se escribiu na miña familia aínda que a web so recoñece a forma sen acento gráfico. A observación meditada do mapa que saiu, ben merece unha breve análise.

A presenza do meu apelido concéntrase nunha serie de concellos ao norte de Ourense pero pertencentes á súa comarca e área de influencia. O concello con máis rexistros de Nóvoa é o de Vilamarín (3,93 %), seguido polo da Peroxa (3,47), Carballedo (3,14) e Coles (2,90). Neste último concello naceu en 1892 o meu bisavó Pegerto Nóvoa, por tanto, están aí as miñas raíces. O resto de municipios onde abunda este apelido son limítrofes: Amoeiro, Punxín e Cenlle.

Outra área cunha presenza superior ao 1 por cento é a que forman os concellos de Parada de Sil, A Teixeira e Castro Caldelas. Próximos á capital sobresaen San Cibrao de Viñas, Taboadela e Paderne de Allariz. Máis ao sureste, hai que salientar os concellos de Vilar de Barrio, Sarreaus, Baños de Molgas e Xunqueira de Ambía.

Contaba sobre todo cos primeiros pero confeso que me sorprendeu o dato de Quintela de Leirado, nas terras de Celanova, cunha porcentaxe do 1,89 por cento.

Mirando cara o Ribeiro non deixa de sorprender o feito de que o apelido, tendo referencia e probable orixe na toponimia do concello de Carballeda de Avia onde existe a parroquia de Santo Estevo de Nóvoa, achegue tan poucos rexistros, tan so 1, e na capital da comarca so 12.

Se falamos en termos absolutos hai que indicar que é Ourense o concello con máis rexistros, un total de 2.442, que para toda Galicia chega ás 9.475 referencias. Para outro día probaremos con Paz, un apelido moito máis disperso.

Desmontando o nacionalismo lingüístico excluínte

2009-07-09T19:34:00.009+02:00

O profesor Juan Carlos Moreno Cabrera, catedrático de Lingüística Xeral da Universidade Autónoma de Madrid, autor de El nacionalismo lingüístico. Una ideología destructiva (Península, 2008), impartiu unha conferencia na Universitat Oberta de Catalunya na que desmontou un a un os tópicos supremacistas do castelán tan instalados no actual debate político e cultural. Merece moito a pena comprobar da man dun verdadeiro especialista todos os fundamentos ideolóxicos, non lingüísticos, que se orientan cara a exclusión das linguas minorizadas no Estado, os calificativos pexorativos que se empregan ao falar desas linguas como local, inútil, restrinxida, imposta, artificial, fronte as cualidades de prestixio que se lle atribúen ao castelán: lingua global, común, de convivencia, etc.

O maioral Andrés Mares Pereira

2009-07-09T00:57:00.007+02:00

Ramón Otero Pedrayo foi o cronista do tempo fuxido, testemuño vivo dunha época que ía morrendo diante dos seus ollos, deixando atrás oficios e costumes, lugares e persoas. Con nostalxia non disimulada, don Ramón adoitaba tomar a pluma estilográfica para lembrar ese pasado en contos e artigos xornalísticos.

Antes de existiren os coches de liña, os veciños das aldeas e das vilas ourensás movíanse dun lugar a outro en carros de cabalos, un medio de transporte condenado a morrer coa aparición do motor de explosión no último cuarto do século XIX. Don Ramón, nos seus anos mozos, foi cliente habitual das carruaxes que aínda ían desde o Carballiño a Ourense pasando por Trasalba. Moitos anos despois destas viaxes o patriarca das nosas letras lembraba, nun artigo publicado en La Región, a un dos máis coñecidos maiorais das terras do Arenteiro, Andrés Mares Pereira, falecido en México en agosto de 1953.

O MAYORAL

VERBAS DO MESTRE

Cando xa lle branquexaban moitos fíos de cañas na moura barba, o señor Andrés, decatouse das voltas do mundo e tivo o acordo decisivo que outros teñen na mocidá ou morren sin ter endexamais: a visión imperiosa d'unha nova forma de vida. E, secreamente, ben pensados os pro e os contra, camiñou pros Estados Unidos, afeitouse a barba e traballou n'unha fábrica chegando aixiña a ser un bon obreiro, un esforzo coscente, refreusivo, na grande enerxía ordeada dos homes de Nordamérica, que Walt Witman fai anos cantou.

Deixaba outra poesía. Pol'o pronto non volvía a vista tras de sí. Era un home. Cecais hoxe, decorrido'los anos non teña vergonza d'unha saudade cando o sol sachando as neboeiras lle leve lembranzas d'outras neboeiras da mañán.

Seu oficio faguiao madrugar c'as estrelas. Apenas o lombo da serra Madanela locía c'un soave violeta dinantes do abrente oubidoso. C'un cantar nos beizos entraba na coadra quente, abrigada. Os cabalos saudábano ledamente vibrantes do ledo contento de baixar as encostas galopando. O Andrés, ca sua chiqueta de pana vixilaba o coche, animaba os viaxeiros que chegaban c'a door terrible da madruga si eran cibdadaos, ou c'a rexa detremiñazón enérxima dos señores da aldea diante un novo día, e rubido no pescante c'o primeiro berro e o primeiro trallazo iba espertando as ruas do Carballino i-esparexendo pol'a campía a múseca graciosa dos axonxeres. O cantar da carreteira.

C'os coches as carreteiras figuraban máis novas, feitas d'onte, ainda non acostumadas a ser das terras que cruzaban. Os carromateiros acordábanse do tempo das bestas enfiadas c'os pelexos ó lombo, pol'as chairas da serra do Ribeiro e Sant-Yago, de Sant-Yago ó Ribeiro e coidaban ver a estrada aberta pra que eles folgaran dormindo na infinda recta das costas e das revoltas. O coche traguía unha velocidade burguesa, un progreso que non asustaba as quietas esceas dos antergos. Algús fidalgos e cregos e todo'los labregos non entraban pol'a novidade do coche. Os primeiros pol'o que tiña de cousa obrigada, de amingoamento do rango que da o sair a cabalo cando a un lle peta, camiñar divagatorio, independente como o rituro dos pazos. Os paisanos pol'a mesma razón e por non gastar os cartiños. Ainda se non beilaba a peseta nas aldeas. Total que no coche solo viaxaban señoritos, de volta da cobranza das rendas, recaudadores dos trabucos, algún crego sempre faguendo a críteca das parroqueas do camiño, as señoras que se mareiaban, o señor que faguia proieutos e gostaba de comer nas fondas d'Ourens co gallo de mercar un sombreiro ou visitar os fillos no colexio.

O Andrés d'endo seu pescante, nemetido a pedagoxía das rubilas e baixadas, tiña tempo pra mandar a marcha sonora do armatoste, pra cavilar e pro disfroite das cousas da popularidá. De cada porta, de cada tenda, salian a lle faguer un encárrego. Fose teas, cartas, pan carne, pescado, angueiras de banca, cobros e pagos, recados, regaliños; todo collía na arqueta do coche e na vasta memoria do Andrés que endexamais apontaba nin esquencia ren foran us miles de pesetas pra unha leria d'un groso mercader de Dacón ou o carrete fino pr'a costureira de Listanco. As mulleres saudábano con sorrires e grazas, os homes ofrecíanlle cigarros e vasos de viño branco. Trataba a todos con xentil familiaridá. Abrazaba rindo as patronciñas sin dentes e latricaba cos abades e cos médicos. Cada día a terra chaira e farta do Carballiño e as casas de Dacón, o pino onde escomenzaba a longa i-encostada rua de Maside, o baixo val de Punxín, as voltas d'Arrabaldo, a fonte d'Untes, o movemento do Ponte d'Ourens, asegún fora inverno ou vrán, con choiva ou sol, espertaban o fino comentario, a maxinación lembradora do Mayoral. Sabía os contos dos ladrós, as traxedias da casiña escuvrenada (sic) e comesta de loureiros, o señorío dos pazos mirados ao lonxe no agarimo das quebradas, os sitios onde choutaban as perdices, onde o viño era millor e cando paraba de ferver. As primeiras follas marelas dos negrillos traguianlle un sorbio d'outonia, mais o cantar o cuco nas regatas fondas a risa do Andrés era máis forte e máis leda. D'Ourens soilo coñecia a mañán trafagueira, chea de paisanaxe, as tendas, as oficiñas, pois a prima tarde cando os señores iban pro Liceu xa o coche saia botando chispas pol'os croyos da Porta do Concello pr'apañar a noitiña diantes as loces do Carballiño.

O Andrés estaba orgulloso da sua barba, da sua terra e do seu coche. Hastra que se falou dos autos e istes bichos mecánecos, coches sin alegria nin cabalos comenzaron a runfar pol'as carreteiras. Outros cocheiros resistíronse bravamente. O Andrés non era tipo pra figura arcáica ou pintoresca... as primeras canas na moura barba, dixo adeus ás fontes e as mulleres que lle confiaban encargos, e camiñou pr'as Américas. Sin remordemento, sin crítica de vello outras angueiras lle dan pan e seguridade. Bó exempro da xornaleira enerxia galega, sempre pra adiante. Mais e líceto sospeitarlle nas mañás de neboeiras e unha saudade das sonoras voltas e revoltas da carreteira do Carballiño.

RAMÓN OTERO PEDRAYO.

(La Región, 13 de setembro de 1953)

(Na imaxe, o Pazo de Trasalba.)

Usos novos do fósforo

2009-07-08T03:39:00.003+02:00

Repasando os xornais do Ourense do século pasado un segue a atopar publicidade moi sorprendente, por calificala dalgún xeito. Xa teño publicado aquí algún deses anuncios lonxanos ao politicamente correcto. O de hoxe resulta ofensivamente machista. E dirán algúns con razón se o que quero é ofender. Non, máis ben o que trato é de rescatar estas pequenas mostras dun tempo que afortunadamente xa pasou e que alí debe ficar.

A imaxe xa o di todo pero o texto que é o miolo do asunto non se le ben:

"Es D. Fabián un bendito

al que su esposa trae frito.

Le hace barrer y fregar

y él lo hace sin protestar.

Señor ¿qué podré yo hacer

para dejar de barrer?

Si no quieres barrer más

FÓSFORO tú tomarás.

FÓSFORO FERRERO toma

y a su señora doma."

(La Región, 29 de maio de 1956)

Suecia e o sueco

2009-07-01T00:11:00.007+02:00

Quizais se trate do país de moda en Europa. Non sei, polo menos anda na boca de todos. Como sempre, é pouco o que coñecemos daquela nación. Xa o dicían hai tempo Os Resentidos: Que sabemos de Albania? Pois de Suecia pouco máis. Si, as caravanas de galegos cara o Ikea de Matosinhos e Stieg Larsson nos escaparates das nosas librerías; tamén Henning Mankell e o seu detective Kurt Wallander, e se imos máis alá na memoria os Premios Nobel e a primeira escritora que o recibiu, Selma Lagerlöff, autora daquel fermoso conto dun neno chamado Nils Holgersson que voaba ao lombo dun ganso e coñecía desde o ceo todas as terras e marabillas do país. Todos temos na cabeza esa ilustración. De cinema habería para falar algo máis.

Visitei Estocolmo alá polo ano 1995. Chegar ao amencer dunha mañá de xullo despois dunha longa viaxe en tren resultou marabilloso. Aínda teño grabado na memoria ese conxunto fermoso de pequenas illas e amplas pontes: Gamla Stan, o zoo de Skansen, as vistas desde a casa do Concello. Estocolmo é unha das cidades máis atractivas do continente.

Suecia asume hoxe a presidencia da Unión Europea coas vistas postas, segundo as axencias de noticias, na crise económica, o desemprego e a loita contra o cambio climático. Os suecos parecen ter as cousas claras. Que envexa! A súa lingua non chega aos dez millóns de falantes pero aínda así superan en número ao noruegués e ao danés e é a lingua predominante en Escandinavia. Os suecos non poden nin imaxinar que se poida ir contra a cultura propia e menos que iso signifique "progreso". Ben, tampouco os daneses e os noruegueses conciben tal disparate nin ninguén que teña a cabeza no seu sitio.

Ademáis da presidencia europea, hoxe entra en vigor unha nova lei que ven reforzar o papel do sueco na sociedade daquel país. Non hai nada como ter un estado detrás que lexisle para salvagardar o patrimonio lingüístico e cultural. Nós non o temos. Poderíamos pensar que se trata dunha medida uniformizadora pois en Suecia existen tamén linguas minoritarias. Pois non, segundo a lei, estas linguas coma o lapón —con apenas 35.000 falantes— ou o meänkieli —con 60.000— teñen que ser protexidas e promocionadas. E trátase dunha lei estatal!

Entre o galego e o portugués hai máis de 200 millóns de falantes no mundo. Que pensarían os suecos, os daneses e os noruegueses deses galegos e non galegos que cheos de rancor afirman que a nosa lingua non ten futuro, estorba e hai que apartala do sistema educativo?

Que o que vale é o inglés? Si, o inglés é moi importante. Todos os suecos falan inglés, porque polo momento non se ten demostrado que saber sueco e saber inglés sexa incompatible. Como non é incompatible saber galego, castelán e inglés, tres linguas que eu, ourensán de nacemento, domino, e perdón pola vaidade.

Como curiosidade final cómpre sinalar que o citado Henning Mankell pasa a maior parte do ano traballando nun teatro de Maputo (Mozambique), onde, é curioso, o portugués é a lingua oficial e a que cultivan escritores coma Mia Couto e Ungulani Ba Ka Khosa. Ás veces é lóxico que non nos entendan.

O Ourense en Chamartín

2009-06-27T19:36:00.007+02:00

Gelucho, Felipe, Batalla, Cata, Pastor, Rebeca, Cebrián, Villa, Matito, Rivera e Malet. Aínda son moitos os ourensáns que lembran hoxe de memoria esta aliñación mítica de Clube Deportivo Ourense. Corría o ano 1960 e os vermellos foron quen de forzar o partido de desempate diante do Athletic de Bilbao nos oitavos de final da Copa del Generalísimo. Xa antes deixaran fóra ao Espanyol vencendo no Couto 2-0 e perdendo pola mínima en Sarriá con gol de Cebrián a dez minutos do final.

O 8 de maio o Ourense vencía ao Atlético de Bilbao (Franco prohibira o nome de Athletic por estranxeiro) no campo do Couto por un claro 3-1. Os autores dos goles foron: Rivera, de tiro raso a pase de Malet; Cebrián, despois dun regate; e Matito, que pechou o partido. Polos bilbaínos marcou Mauri.

O día 22 os vermellos xogaron en San Mamés o partido de volta. Arieta, Marcaida e Arteche puxeron aos vascos con vantaxe de 3 a 0 xa no primeiro tempo, pero no último minuto do partido Rivera, a figura do equipo ourensán, aproveitou un fallo local para marcar e igualar a eliminatoria.

O desempate xogouse o 29 de maio no estadio de Chamartín. Orbán, titular nos partidos anteriores foi baixa e entrou Rebeca no seu posto. O cronista para La Vanguardia, Francisco Gallardo, contouno así:

"EQUIPOS, ÁRBITRO, AMBIENTE

En la calurosa tarde del domingo no acudió mucho público a Chamartín para ver el partido de desempate de la Copa de S.E. el Generalísimo entre los equipos del Atlético de Bilbao y el Orense. El partido, a falta de otros atractivos, ofrecía el de jugarse un Primera División tan calificado como el Atlético y un modesto Segunda como el Orense. No hay que decir que por eso de la defensa del débil, el público en su casi totalidad era "orensano". Por esta vez los bilbaínos se encontraron sin su "hinchada" tan numerosa en toda España.

UN PENAL TUVO LA CULPA

Del desempate entre el histórico Atlético de Bilbao y el novel Orense tuvo la culpa un gol marcado por los gallegos en San Mamés a menos de un minuto del final. De la total eliminación de la Copa del equipo orensano tuvo la culpa, también a menos de un minuto del final, un penal fallado por el medio Pastor. El meta bilbaíno Carmelo hizo todo lo posible por poner nervioso al chutador. Pero la verdad es que los orensanos estaban ya nerviosos de por sí: celebraron juntas y cabildeos antes de decidir quién había de tirar la falta. Al fin se encargó a Pastor para desgracia del chico que luego lloró su fallo. La mayor parte del público neutral respiró al asegurarse que ya no habría prórroga."

(La Vanguardia, 31 de maio de 1960).

Moitos en Ourense tamén choraron con amargura como Pastor pois remataba o soño copeiro. Nos cuartos de final agardaba o Barcelona. Así e todo, aqueles xogadores escribiron unha das páxinas máis brillantes do deporte ourensán.

A historia do meu bisavó (VIII)

2009-06-25T18:09:00.006+02:00

Xa hai ben tempo que non escribo nada sobre o meu bisavó Pegerto Nóvoa. E non é que non haxa máis cousas que contar, non. Deixara a súa minibiografía nos anos da República, nos que foi propietario do Bar Restaurant Universal na rúa de Luis Espada (hoxe Cardenal Quiroga). Nesa época de tanta efervescencia política e social Pegerto amosou o seu compromiso coas ideas republicanas e laicas como se desprende dun artigo seu publicado en La Zarpa sobre a escola fundada en Vilarchao (Coles) polos emigrantes en Cuba, artigo que reproducín na última entrega.

Hai poucos días voltou Pegerto á miña memoria. Paseando coa miña dona por esa rúa tan rica en historias e anécdotas, advertín que xusto a carón do vello restaurante do meu bisavó estaban a derrubar unha estreita fachada, a que o separaba do que naqueles tempos debía de ser xa a casa do arquitecto Manuel Conde. Nese reducido lugar, Pegerto Nóvoa decidiu abrir unha tenda de ultramarinos no ano 1933. Era esta unha maneira moi acertada de reforzar o negocio hosteleiro que xa posuía. Ademais, o patio posterior do novo establecemento serviu para ampliar o comedor do restaurante. Durante este tempo, Pegerto foi vicepresidente da Sociedade de Comerciantes de Ultramarinos.

De igual xeito que fixera en 1930 coa inauguración do restaurante, meu bisavó publicou anuncios e gacetillas na prensa ourensá da época para a promoción da súa nova tenda:

GRAN TIENDA DE ULTRAMARINOS
"LA UNIVERSAL"
SITUADO AL LADO DEL ACREDITADO BAR Y RESTAURANT DEL MISMO NOMBRE
En esta tienda de ultramarinos puede hacer sus encargos en la seguridad de que saldrá bien servido.
Especialidad en fiambres y embutidos de todas clases. Licores de buenas marcas, quesos, frutas secas y en almíbar, cafés, chocolates de marca, aceites y todo lo relacionado con el ramo.
Pase sus encargos y se convencerá
LUIS ESPADA NÚMERO 6 --- ORENSE

La Zarpa. 8 de maio de 1934.

A finais de 1935 Pegerto traspasa todo o seu negocio: o restaurante a Francisco Labandeira e a tenda de ultramarinos a Amable Pérez Dorrego.

(Na imaxe, plano da fachada de peche que Pegerto Nóvoa incluiu na súa solicitude ao Concello de Ourense en 1932.)

Mark Twain e os corvos de Heidelberg

2009-06-22T21:19:00.004+02:00

Todos tropezamos no seu día con aquel maldito corvo orgulloso que desde un busto na porta da casa torturaba até a demencia a un pobre namorado coa súa ladaíña "Nevermore!". O poema O corvo (The Raven) é, sen dúbida, un dos cumes literarios de Edgar Allan Poe (1809-1849).

Mark Twain (1835-1910) desde logo coñecía a famosa composición de Poe cando no verán de 1878 se instalou en Heidelberg. Dise que alí á beira do río Neckar sentiuse inspirado para continuar o Huckleberry Finn despois de meses de bloqueo e que non por casualidade o nome de Heidelberg provén de Heidelbeerenberg, é dicir, a montaña dos arandos que en inglés ven sendo Huckleberry Mountain. Curioso cando menos.

No seu libro de viaxes titulado Un vagabundo no estranxeiro (A Tramp Abroad, 1880), Mark Twain relata as súas vivencias na cidade xermana. Unha tarde de paseo polos espesos bosques próximos ao castelo, o escritor topouse co seu corvo particular e aínda que non chegou a volverse tolo o demo do paxaro conseguiu incomodalo.

"Cando levaba parado dez minutos, pensando, imaxinando, e facendo que o meu espírito fose a ton co lugar, e co ánimo axeitado para desfrutar do sobrenatural, de súpeto un corvo lanzou un grasnido sobre a miña cabeza. Deume un gran susto e logo enfadeime por sobresaltarme. Mirei cara arriba e vin que o animal estaba pousado sobre unha póla xusto enriba, mirando para min. Sentín algo de humillación e ofensa, a que un sinte cando descobre que un estraño estivo inspeccionando a súa privacidade de forma clandestina e facendo comentarios mentalmente. Mirei o corvo e o corvo mirou para min. Durante algúns segundos ninguén dixo nada. Entón o paxaro deu uns pequenos pasiños na súa póla para ter mellor punto de observación, elevou as súas ás, sacou a cabeza de entre os ombreiros cara min e grasnou de novo –un grasnido cunha evidente expresión insultante. Se falara en inglés non manifestaría con máis claridade o que o corvo quería dicir no seu idioma: 'Ben, que é o que TI andas buscando aquí?"

Na miña viaxe a Heidelberg, da que xa teño falado, topei cos corvos descendentes daquel de 1878, pero no meu caso a actitude foi de total indiferenza como moi ben se pode comprobar nesta fotografía que lle tirei.

Os libros esperan

2009-06-21T16:38:00.005+02:00

Chegou o verán e todos, máis ou menos, sentimos a ilusión de que en poucos días teremos máis tempo libre que dedicarlle aos nosos pasatempos. Esa viaxe que imaxinas, ese proxecto que soñas, esa investigación que efectuar e eses libros que esperan no andel desde non sabes xa cando. Vicente Risco dedicoulle unha das súas famosas columnas a estes libros. É o seu momento.

HORAS

LOS LIBROS ESPERAN

Unos esperan en casa; otros esperan en la librería.

Los que están en casa esperan que uno tenga tiempo; los que están en la librería esperan que uno tenga dinero.

Y como dicen que el tiempo es dinero, todo es uno.

Los libros esperan; mientras uno busca tiempo para leerlos y dinero para comprarlos, puede uno hablar de ellos.

Puede uno hablar de ellos bien, puede uno hablar de ellos mal.

Puedo uno hablar de como son por dentro, o de como son por fuera.

La mayor parte los conocemos por fuera: por eso se dice: "leer los libros por el forro" –o se decía, pero se puede volver a decir.

Por el forro –que también se llama "cubierta" o "capa"– todos son muy bonitos, llenos de colorines y de figuritas, y de parejitas que se están mirando, como en las postales, y composiciones cubistas, que aún perviven, y de símbolos, y de muchas cosas más, que, como siempre, sería prolijo enumerar.

Esto de "sería prolijo enumerar" es, en realidad, una frase muy buena. Lástima que no se use. Es una muestra de compasión y de cortesía del escritor hacia el lector.

En este momento, no éramos lectores, sino contempladores.

Se dice también que "debajo de una mala capa se esconde un buen bebedor". Lo que no hemos oído nunca es lo que se esconde debajo de una buena capa.

Hoy los libros tienen todos buena capa. Pero a veces levantamos sin éxito esa capa. Lo que encuentra dentro es tan malo, que da gana de tirar con el libro, pero como es tan bonito por fuera, no se atreve nadie a tirarlo, y allí queda.

Por eso se puede sacar de aquí una enseñanza que no tiene que ver con los libros: aunque tengáis hijas feas, vestirlas bien.

Ya veis como los libros siempre enseñan algo, sin necesidad de abrirlos.

Tendrán enseñanza en el texto, pero también la tienen en el forro.

La Región, 19 de marzo de 1955.

Rimbaud, o impaciente

2009-06-20T16:37:00.008+02:00

Os sábados eu son un deses fieis que non faltan á cita semanal no quiosco co suplemento cultural Babelia. Releo as súas páxinas todo o fin de semana, con calma, deixando que corra o tempo en días de ceo azul como o de hoxe. E gocei de forma especial este sábado lembrando a Arthur Rimbaud (1854-1891), unha das miñas paixóns literarias. A ampla reportaxe titulada La impaciencia de Rimbaud e firmada por Lola Martínez de Albornoz, comisaria da exposición Vida y hechos de Arthur Rimbaud, é un fascinante percorrido pola correspondencia do mítico poeta. Coincido coa autora en que estas cartas apenas teñen valor literario, a súa importancia ven unicamente do testemuño vital que aportan, axúdannos a imaxinar esa interminable liña que leva a Rimbaud de Charleville a Bruxelas, Londres, Stuttgart, Livorno, Sumatra, Chipre e Adén. Na miña biblioteca gardo con especial cariño as biografías de Enid Starkie e Graham Robb ademais do fermosísimo monográfico da revista Poesía publicado no ano 2002 con máis de 300 páxinas e abundantes fotografías.

Da reportaxe de hoxe gustoume particularmente este fragmento pois penso que resume moi ben o espírito de Rimbaud:

"Su vida se caracterizó por la búsqueda constante, a través de palabras, libros, idiomas o países, de lo desconocido, de la libertad. La buscó en la poesía, adelantándose a su época; una vez instalado en el cuerno de África, se dispuso a "traficar en lo desconocido"."

(Na imaxe superior Arthur Rimbaud en Harar, 1883. Debaixo a portada do monográfico da revista Poesía.)

O tigre e o rapaz

2009-06-19T19:30:00.005+02:00

A novela Life of Pi, do canadense Yann Martel, conta unha das historias máis estrañas e fantásticas que eu poda lembrar. Pi Molitor Patel é un rapaz que se salva do afundimento do barco no que a súa familia traslada o zoo do pai desde a India até Canadá. Pi é o único supervivente. Ben, non o único, pois terá que compartir o bote salvavidas cunha cebra ferida, un orangután, unha hiena e un grande e magnífico exemplar de tigre de Bengala chamado Richard Parker. Aí comeza a loita pola vida.

Alén da aventura no medio do Pacífico, relatada ao detalle e sen evitar os momentos macabros, con situacións paradóxicas nas que Pi ten que se decidir a deixar de ser vexetariano, resultan moi interesantes as reflexións do protagonista sobre o comportamento dos animais e sobre a relixión. Na historia tamén xoga un papel importante o humor e a ironía. En suma, unha novela que merece a pena ler, opinión compartida polo director taiwanés Ang Lee que actualmente está a traballar na adaptación cinematográfica.

A liberdade

2009-06-11T21:07:00.004+02:00

Resulta inaudito. Temos un presidente da Xunta que onte no Parlamento, sen ningún pudor, atreveuse a falar en nome da liberdade. E ficou tan cheo. Iso é como querer levar un traxe que non che é da túa talla. A palabra liberdade, tan malgastada e maltratada hoxe en día, debería estar protexida por lei contra os abusos dos demagogos que nos gobernan. A última demostración do concepto feijoano de liberdade é o correo electrónico enviado hoxe pola Consellería aos centros educativos galegos instando aos mestres a absterse de informar ás familias sobre a situación e a presenza necesaria do galego no sistema educativo. Voltamos ao tempo das circulares intimidatorias. Rara idea da liberdade de expresión.

Outra palabra perigosamente gastada pola irresponsabilidade é a de democracia, que consiste, ao parecer dalgúns expertos, en lexitimar todo o que un faga ou desfaga pola aritmética parlamentaria. Esquécese o presidente que neste país o 1 de marzo foron máis os galegos que votaron por mandalo á oposición dos que o votaron para xefe supremo. Isto tamén o dixeron as urnas pero mellor non movelo e non comentalo moito por aí.

Moitos mestres sentímonos desprezados, perseguidos e vixiados. Pero non nos van calar. Iso está fóra do seu alcance. O sistema educativo dun país non pertence so aos pais senón a toda a sociedade que é a que o mantén. A lingua galega, faltaría máis, ten un lugar lexítimo dentro dese sistema. Rara cousa ter que promover o galego en Galiza. Os mestres deberíamos ter algo que dicir neste estrano país onde a liberdade que emana do poder tanto se parece á censura de toda a vida.

A garceta

2009-06-09T20:36:00.004+02:00

Egretta garzetta. Eis o nome científico desta ave branca da familia dos ardeídeos que vive nas ribeiras dos nosos lagos, ríos e enseadas. Chama a atención o penacho de dúas plumas que lle sae na caluga durante a época de reprodución. A garceta quere augas tranquilas, onde se pode alimentar de pequenos peixes, crustáceos e outros animais aproveitando o seu longo e afiado peteiro. Tamén destacan as súas patas negras que rematan nunhas vistosas dedas amarelas.

A foto foi tirada en Combarro (Poio) no pasado mes de abril.

Otero Pedrayo, represaliado

2009-06-08T14:57:00.004+02:00

O 30 de agosto de 1937 o Boletín Oficial da zona franquista publicaba a orde pola que Ramón Otero Pedrayo era apartado da cátedra do Instituto de Ourense, posto que non recuperaría até finais de 1948. Don Ramón foi un máis dun infindo número de intelectuais que non encaixaban no réxime fascista que se estaba a impoñer por todo o país.

Na mesma plana daquel boletín número 314, publicado en Burgos, cuartel xeral das tropas de Franco, aparecen os nomes doutros represaliados que merece a pena lembrar. Foron, en certa medida, lonxanos compañeiros de penurias de Otero.

Rodolfo Jiménez Zuazo.- Foi inspector de educación primaria e presidente do Consello Provincial de Educación da Rioxa nos anos da República. Participou activamente nas Misións Pedagóxicas que tiveron lugar en Vadillos (A Rioxa) en xuño de 1934. Foi tamén figura destacada de Acción Republicana naquela provincia. Igual que Otero Pedrayo, Jiménez Zuazo recuperou logo o seu posto de traballo aínda que en 1954 foi de novo sancionado con traslado de destino e perda de 20 postos no Escalafón. Retirouse en 1961 como inspector en Zaragoza.

Blas Ramos Sobrino.- Naceu en 1891 en Tiedra (Valladolid). Foi Catedrático de Filosofía do Dereito da Universidade de Madrid e impartiu ensino en Sevilla, Granada, Valencia e Valladolid. Foi discípulo do xurista leonés Laureano Díez Canseco. Ramos Sobrino, de ideoloxía marxista, exiliouse en Francia e México. Morreu en 1955. O seu amigo poeta Jorge Guillén evocou a súa memoria nunha obra de 1967.

Emilio Gómez Orbaneja.- Foi o primeiro catedrático de Dereito Procesal en España impartindo ensinanzas na Universidade de Salamanca e en Valladolid. Aproveitou a oportunidade que lle ofrecían as JAE (Juntas de Ampliación de Estudios) para mellorar a súa formación no estranxeiro. Durante a República foi secretario do Tribunal de Garantías Constitucionais. Tamén gozaba da amizade de Jorge Guillén quen escribiu un eloxio á súa figura en 1977. Morreu en 1996.

Rafael Argüelles López.- Naceu en Sama de Langreo en 1895. Obteu a Cátedra de Patoloxía do Instituto de Cádiz en 1928 e logou conseguiu o traslado a Valladolid. No 36 un grupo de falanxistas trata de executalo por "rojo" pero sálvase. Logo alístase no exército de Franco chegando a ser capitán médico de varios hospitais militares. Logra evitar así maiores sancións aínda que na Universidade ten que soportar as reticencias dalgúns colegas por causa do seu pasado.

Ao contemplar esta nómina casual de castigados, aumentada pola lupa dunha investigación rápida e superficial, semella como se se poideran adiviñar as terribles consecuencias que a represión franquista trouxo en todos os terreos do coñecemento. Dá tristura ver como toda unha xeración de doutores e sabios tivo que afrontar en penosas condicións a humillación de verse inútiles para a sociedade á que, desde sempre, desexaron servir.

As crónicas de Moacyr Scliar

2009-06-06T17:13:00.005+02:00

Por razóns que non veñen ao caso reparei hai uns días en Moacyr Scliar, estrano nome para un autor brasileiro, mas certo e suxerente. E caeu nas miñas mans unha breve colección das súas crónicas xornalísticas publicadas na prensa brasileira nos anos 90 e reunidas baixo o título de A face oculta: inusitadas e reveladoras histórias da medicina.

Scliar, nacido en Porto Alegre en 1937 no seo da comunidade xudea, compaxina con mestría o seu labor como doutor e a súa faceta literaria, nomeadamente como contista. É membro da Academia Brasileira de Letras desde o ano 2003 ocupando a cadeira 31. Quen ocupa a cadeira anterior? Adiviñade: a nossa Nélida Piñón. Unha institución a Academia da que forman parte tamén ilustres como o cineasta Nelson Pereira dos Santos e o escritor Paulo Coelho.

As crónicas que arriba citei están cheas de curiosidades, episodios históricos e anécdotas que nos fan sorrir a cada paso. Nelas fala Scliar da hipocondría citando ao crego inglés do século XVII Robert Burton e o seu clásico, Anatomía da Melancolía (1621). Fala mesmo da letra ilexíbel dos médicos, dos filtros de amor da Idade Media, dos spas e das dietas, do sono, da psicanálise, da masturbación, da orixe da sífilis, da castración, do uso curativo das plantas, etc.

En resumo, unha amena suma de erudición e ironía na que non faltan acertadas reflexións e que merece a pena ler. E que inmensa sorte a nosa que podemos beber a grolos directamente desa fonte fértil chamada portugués do Brasil:

O ser humano ganhou muito quando, ao longo de sua evolução, adotou a posição bípede.. Ficou com as mãos livres, e pôde usá-las para a colheita de frutos, para a caça, e, depois, para o trabalho. A mandíbula diminuiu, o cérebro aumentou de tamanho e ele ficou mais inteligente. O Homo é sapiens porque fica de pé, ainda que a pretensa sabedoria (ver guerras, massacres, preconceito, exploração, etc.) possa muitas vezes ser questionada.

Reflexións que veñen sen licenza

2009-06-06T01:46:00.006+02:00

Quen son?

Un camiñante que erra nun labirinto de dúbidas históricas.

Un náufrago cun mapa de lembranzas.

Un fillo máis ou menos deste país de forzas cósmicas. Sabedoría natural.

Ao pé da chuvia, a pedra e a folla perdida.

Intérprete fallido dos soños confusos dos meus avós, protagonista dos seus contos nocturnos. "Avoa, quero leite".

Aquel neno aínda,

con ollos tristeiros sen razón.

Un viaxeiro por entre os carballos, emigrante que fuxe de si mesmo.

Son un galego sen palabras abondo para saber quén son.

Ser galego debe de ser non saber o que un é sabéndoo demasiado.

Son deste país irreal, de brétemas mentais, que foi, que haberá que contar con palabras prestadas.

E neste labirinto hai os que non queren ser o que son. Eses, eses son os máis galegos.

Pero no medio desta noite aínda gardo a esperanza. "Querida avoa, tiña razón: madia levo".

Jiří Trnka, un artesán do cinema

2009-05-29T18:51:00.009+02:00

O outro día, conversando co meu pai sobre algúns cineastas hoxe case esquecidos, veu á nosa memoria o nome do checo Jiří Trnka (1912-1969) e de todo o magnífico cinema de animación que ten producido aquel país na segunda metade do século XX. Os dous añoramos ese xeito de facer filmes, con sensibilidade e talento, con arte e humanidade.

Afortunadamente, veño de ver e gozar a curtametraxe que moitos consideran o testamento artístico e ideolóxico de Trnka e que leva por título A man (Ruka, 1965). Unha enorme man, firme e autoritaria, impide a un pobre e solitario oleiro que siga a elaborar as súas simples macetas obrigándoo a tallar mans e unicamente mans coma ela. A resistencia inicial do oleiro é vencida pola forza da man. O desespero condúceo logo á morte. O funeral é oficiado sen embargo pola propia man que condecora ao morto, nun xesto de cinismo evidente.

O filme ten unha moi clara lectura de fondo. Trnka defendeu sempre a súa liberdade creativa e a súa independencia como artista. Trnka é desde logo ese triste oleiro. Moitos interpretan tamén o filme en clave de protesta e consideran que a autoritaria man é unha metáfora diáfana das condicións de vida baixo o estado comunista. Faltaban aínda uns poucos anos para a Primavera de Praga.

Na obra cinematográfica de Trnka —6 longametraxes e 17 curtas— ocupan un lugar destacado as lendas tradicionais checas: Špaliček (O ano checo, 1947), Bajaja (O príncipe Bajaja, 1950), e Staré povesti ceské (Antigas lendas checas, 1953). Noutras ocasións ocupouse en adaptar a clásicos como Shakespeare (O sono dunha noite de verán), Chejov (Historia dun contrabaixo) ou Bocaccio (O Decamerón).

Trnka brillou tamén como ilustrador de contos infantís recibindo o Premio Hans Christian Andersen en 1968, un ano antes da súa morte. Ilustrou as historias dos irmáns Grimm, os contos de Perrault, Andersen e Lewis Carroll, as fábulas de La Fontaine, etc. e tamén os contos de autores checos coma Vladimír Holan ou Jan Pálenícek, ademais do osiño Misha de Josef Menzel.

A súa influencia no cinema de animación foi sobresaínte aínda que non suficientemente recoñecida nin valorada. Moitos non poden evitar ver no archicoñecido Tim Burton unha débeda pendente con Jiří Trnka.

(Na imaxe superior, Jiří Trnka. Abaixo, á esquerda A novia cadáver de Burton; á dereita, A man, de Trnka.)

A vida das abellas

2009-05-27T18:25:00.003+02:00

Visitei onte xunto os meus alumnos o centro Apípolis, situado a poucos quilómetros de Pontevedra, na parroquia de Santo André de Xeve.

—Profe, que significa apípolis?

—A cidade das abellas.

Os nenos de Baión puideron observar abraiados as colmeas cheas de abellas coa súa raíña no medio delas, a forma hexagonal das celas tan axeitada para a súa vida, o pole pegado ás patas cando voltan do seu paseo polos prados darredor. Tamén fixeron con moita ilusión galletas de mel que levaron para a casa e aprenderon unha chea de cousas sobre a Apis mellífica.

Pero non era disto do que quería eu falar. O asunto das abellas levoume un pouco máis lonxe nas miñas habituais extravagancias, no sentido literal do termo. Primeiro, conduciume ao belga Maurice Maeterlinck (1862-1949), o Premio Nobel de Literatura do 1911 e autor ademais do famoso ensaio A vida das abellas. Non é este un tratado de apicultura aínda que proporciona moitas curiosidades e desfai mitos. É máis ben un conxunto de reflexións filosóficas sobre o misterio da súa organización social.

"En verdad, cada una de esas pequeñas bayas casi inmóviles trabaja sin descanso y ejerce un oficio diferente. Ninguna de ellas conoce el reposo, y las que, por ejemplo, parecen las más dormidas y penden de los cristales en racimos muertos tienen la tarea más misteriosa y más cansada; ésas forman y segregan la cera."

Existe un libro fabuloso titulado The Sacred Bee in Ancient Times, da autora Hilda Ransome, publicado orixinalmente en 1937, que vai relatando a relevante presencia da abella nas culturas da Antigüidade, desde Exipto á India. Conta a lenda que o poeta grego Píndaro ficou adurmiñado pola calor do mediodía nunha viaxe a Tespias. Mentres durmía, as abellas derramaron mel nos seus beizos e iso marcou o seu nacemento como cantor. Por elo nas odas de Píndaro abundan as referencias ás "musas do mel".

O doce aroma do mel transportoume logo a un sitio máis noso: Cartelle, Ourense. Alí naceu o cineasta Carlos Velo (1909-1988). Estudou Bioloxía en Madrid e licenciouse en Ciencias Naturais en 1932. Neses mesmos anos participou nos primeiros cine-clubes que se fundaron na capital e comezou a deixarse querer pola realización cinematográfica e as vangardas artísticas. As súas paixóns foron o cinema e a entomoloxía, E conseguiu unilas ao filmar a vida das abellas cunha cámara Kodak de 16 milímetros e un microcospio. Foi a súa primeira práctica de cine que titulou Aventura de los Ápidos Apis.

(Na imaxe, O descobrimento do mel, do pintor renacentista Piero di Cosimo.)

Unha postal de Heidelberg

2009-05-16T01:34:00.003+02:00

Despois de todo este tempo de ausencia forzada, por fin regreso ao meu pequeno recuncho na rede. A verdade é que tiña isto un pouco desgobernado e deixado da man. Pouco a pouco habemos recuperar o camiño perdido como diría o poeta melancólico. Foi coma unha convalecencia de meses... Estou a esaxerar.

Para a miña volta decidín pegar esta postal da viaxe que fixen a Alemaña no mes de abril. Trátase dunha bonita vista do castelo de Heidelberg desde a Kornmarkt, é dicir, a Praza do Trigo.

Heidelberg é unha fermosa cidade situada xunto o río Neckar a unha hora de Francfort e a outro tanto de Stuttgart. Pertence ao estado de Baden-Wurtemberg e recibe cada ano a milleiros de turistas. Non resultaba fácil atravesar a súa rúa principal e o castelo, a principal atracción da cidade, tamén estaba cheo de xente. De moitos dos edificios que conforman o recinto do castelo tan só fican as imponentes fachadas e iso dálle ao conxunto un aspecto romántico e ilusorio. Un non pode evitar imaxinar o castelo rodeado de bruma coma nesas postais que parecen sacadas dun libro de Goethe. Aínda están vivas as pegadas da historia nos seus recantos.

Heidelberg é a cidade universitaria por excelencia naquel país. Nese aspecto podémola comparar con Coimbra ou Salamanca. Voltaremos outro día a falar de Heidelberg porque non quedou todo dito nin moito menos.

Sofá, manta e libro

2009-02-17T11:34:00.004+01:00

Dous meses levo sen conexión a Internet e sen modificar o meu blog; todo desde que me mudei á miña nova vivenda na que aínda non hai posibilidade de engancharse á rede. Por outro lado comprei un novo e cómodo sofá e teño máis tempo para ler polas tardes. Nas últimas semanas teño lido a Epopea de Gilgamesh, unha marabilla da Antigüidade; unha interesante obra divulgativa sobre os templarios da autora Barbara Frale e actualmente estou a ler a biografía de Mariano José de Larra recén publicada pola Editorial Aguilar. Este ano 2009 está cargado de efemérides e celebracións coma o Ano da Astronomía ou o bicentenario de Edgar Allan Poe e do mesmo Larra. Benvidas sexan se serven para dar a coñecer novas publicacións e lograr novos adeptos.

Larra é unha figura senlleira do xornalismo en España da primeira metade do século XIX. Ler os seus artigos fai que un aprecie o valor deste oficio. Gardan toda a actualidade porque atacan vicios e inxustizas que hoxe seguen a se producir. E, dalgunha maneira, un comparte tamén co autor certas actitudes coma o fondo e desesperanzado escepticismo e unha leve misantropía.

Con Ourense na cabeza

2008-12-03T15:03:00.007+01:00

Foi un acto de xustiza o do pasado sábado no Liceo. O profesor e investigador Marcos Valcárcel ben merecía unha homenaxe non só por parte dos seus amigos senón de todos os ourensáns. As súas investigacións sobre a historia sociocultural da cidade —ás que se ven sumar o seu novo libro Historia de Ourense— son ferramentas imprescindibles para calquera estudoso que se queira achegar ao noso pasado máis recente. O Carrabouxo foi quen mellor captou esta idea e plasmouna como el mellor sabe, nunha viñeta.
Eu non coñezo a Marcos persoalmente máis alá dos meus recordos de neno no cine clube Padre Feijoo con meu pai ou na praia de Estorde. Pero aprecio moito os seus traballos, amenos e rigorosos á vez, especialmente os que gardan relación coa prensa de Ourense. En 1987 publicouse A prensa en Ourense e a súa provincia que ademais de ser un estudo moi interesante, froito da súa memoria de licenciatura, serviu a moitos investigadores para atopar fontes axeitadas. No meu caso valeume para coñecer fondos e arquivos de prensa ourensá de finais do século XIX e primeira metade do XX pois o meu tema de estudo é o cinema. Sería estupendo que se reeditara esta obra súa coas actualizacións necesarias e que servira para análises monográficas máis polo miúdo. Porque aínda hai moito por facer.
Apréciase tamén en Marcos Valcárcel unha actitude de tolerancia e respecto cara os demais que desgraciadamente non abunda hoxe en día en ningún terreo. O seu blog As uvas na solaina é referencia para moitos e penso que a maior virtude de Marcos é a de ser un bo anfitrión, deses que non obriga a ninguén a degustar as uvas do mesmo xeito ca el.

(Na imaxe de arriba, portada da obra citada de Marcos Valcárcel, exemplar de meu pai. Abaixo a viñeta do Carrabouxo publicada en La Región o 28 de novembro.)

O malvado Ricardo III

2008-11-20T22:12:00.008+01:00

Hai uns sete anos, estando na casa duns amigos de meu pai en Oxford, ao coñecer a miña afección polo cinema preguntáronme polas miñas películas favoritas. Supoño que respondín cun par de títulos, os primeiros que lembrei. Pero isto de elixir os favoritos resulta complicado pois realmente gardamos no fondo da nosa memoria bos recordos dunha caixa completa de películas. Coa miña resposta esquecera de golpe todo o bo cinema feito polos británicos. E veñen agora á memoria algúns magníficos actores e realizadores daquel país: Alfred Hitchcock, quizais por enriba de todos en canto a talento e éxito, pero tamén Alexander Korda e A vida privada de Enrique VIII (The Private Life of Henry VIII, 1933), cun maxistral Charles Laughton, actor que nos regalou ademais das súas magníficas interpretacións unha peza marabillosa titulada A noite do cazador (The Night of the Hunter, 1955). Non debemos esquecer tampouco a Carol Reed coa súa adaptación de O terceiro home (The Third Man, 1949), breve novela de Graham Greene —outro británico—.
Entre os mellores habería que situar tamén a David Lean, do que destacaría Breve encontro (Brief Encounter, 1955), pero non podemos esquecer Lawrence de Arabia (Lawrence of Arabia, 1962), A ponte sobre o río Kwai (The Bridge on the River Kwai, 1957), Doctor Zhivago (Dr. Zhivago, 1965) e Pasaxe á India (A Passage to India, 1984).
Hai moitos máis nomes: Alexander McKendrick, David Niven, Richard Burton, Richard Attenborough, Ridley Scott; os actores coñecidos polos máis novos como Alec Guinness, Anthony Hopkins, Ben Kingsley, Michael Caine e Sean Connery, ou fenomenais actrices coma Judi Dench, Julie Andrews, Vanessa Redgrave, Helen Mirren e Emma Thompson.
De entre todos eles hoxe quédome con Laurence Olivier (1907-1989), un dos mellores actores que teña dado o cinema ou o teatro. Recentemente vin a súa versión cinematográfica de Ricardo III (Richard III, 1955), na que o acompaña outro grandísimo actor, John Gielgud. A pesares de que parece teatro filmado, que non sei se é un eloxio ou un reproche, o certo é que o filme merece a pena. A interpretación do malvado e sanguinario rei é fabulosa. Convén escoitar a voz orixinal de Olivier e apreciar así o verso de William Shakespeare en toda a súa forza. E en chegando ao maior nome das letras inglesas xa non queda máis que falar. Aquí pódese ver un fragmento da versión orixinal do filme, o titulado 'The Winter of Our Discontent'.

(Arriba, Laurence Olivier en Ricardo III.)

Os coristas

2008-11-19T17:28:00.005+01:00

Acabo de ver esa marabilla de película que se titula Os coristas (Le choristes, 2004), dirixida polo francés Christophe Barratier e que desde a súa estrea tantas boas críticas e éxito de taquilla acadou en todo o mundo. Máis alá deses méritos importantísimos eu quédome coa humanidade que se respira ao longo de todo o filme. O infame, despreciable e ruín director —amigo da cínica expresión acción-reacción— queda eclipsado sempre pola tenacidade, imaxinación e ilusión dun músico fracasado na súa carreira profesional pero tremendamente afortunado na súa tarefa de educador: Endexamais digas xamais. O papel do mestre interprétao maxistralmente Gérard Jugnot, mentres Jean-Baptiste Maunier (Pierre Morhange) brilla coa súa magnífica voz. Un film excepcional.

(Arriba, na imaxe, Gérard Jugnot coma Clément Mathieu dirixindo aos seus alumnos.)

Un pelirroxo valente

2008-11-12T16:00:00.007+01:00

O pasado verán escribín aquí unhas poucas liñas sobre o filme Cabelo de cenoria (Poil de carotte), de Julien Duvivier. Esta película foi proxectada en 1953 polo primeiro cine-clube que houbo en Ourense. O neno que protagonizaba aquela versión falada de 1932 ten unha historia persoal máis ca interesante.
Robert Lynen naceu en 1920 no departamento francés do Jura, no seo dunha familia de artistas. Seu pai era pintor e súa nai cantante e pianista. O camiño artístico de Robert vai ser o da interpretación. Duvivier descobre o seu talento natural e fica atraído pola súa mirada. En 1932, como xa dixemos, interpretou o personaxe da novela de Jules Renard. Tiña 12 anos e axiña se convertiu nunha desas celebridades cinematográficas xuvenís tan propias daquela época, polo menos para os franceses. Lembremos a Shirley Temple, Jackie Cooper ou Freddie Bartholomew. Con Julien Duvivier rodou outros catro filmes ao longo da década: Le Petit Roi (1933), La Belle équipe (1936), L'Homme du jour (1937) e Un carnet de bal (1937). Mesmo traballou noutros filmes para directores coma Robert Siodmak e Marc Allégret.
En 1938 rodou o filme Éducation de prince xunto ao actor Louis Jouvet, ao que considerou coma un irmán. Jouvet, célebre actor e director teatral, é recoñecido pola súa interpretación en filmes coma A kermesse heroica (La Kermesse héroïque, 1935) de Jacques Feyder e Os baixos fondos (Les Bas-fonds, 1936) e A marsellesa (La Marsellaise, 1938) de Jean Renoir.
Robert Lynen incorporouse á resistencia contra os nazis no ano 1940 despois do armisticio firmado por Pétain que supoñía na práctica a total rendición ante Hitler e as forzas do Terceiro Reich. Robert traballou un tempo nunha empresa de Marsella que servía de tapadeira á organización. Pronto se convertiu en subtenente das Forzas Francesas na rede "Alliance". Pero é detido pola Gestapo en Cassis, na Costa Azul, en 1943. Preso durante varios meses, nos que intenta fuxir en dúas ocasións, foi finalmente condenado á morte en 1944 sendo fusilado na fortaleza de Karlsruhe o 1 de abril. Tiña 23 anos de idade. O seu corpo foi repatriado a Francia en 1947 e permanece enterrado no cemiterio de Gentilly.
En 1967 a cinemateca da cidade de París pasou a chamarse Cinémathèque Robert-Lynen, na súa memoria.

(Na imaxe, portada da biografía de Robert Lynen publicada en Francia no ano 2002.)

Evitemos

2008-11-07T18:21:00.006+01:00

Ás veces son algo teimudo cando discuto con aqueles que pensan e defenden que nada cambiou na educación durante os últimos tempos e que todo é máis ou menos igual ca era antes. Penso que aínda que vaiamos todos dentro do mesmo tren debemos decatarnos de que este móvese e que vai a algures. Non podemos estar cegos diante dos cambios sociais, políticos, tecnolóxicos e culturais que teñen operado no país nas últimas décadas. Iso suporía non estar preparados para os retos que se aveciñan no futuro máis próximo.

E así, fiquei hoxe abraiado ao contemplar este anuncio publicado en 1956 no diario La Región. Non necesita de moito comentario pero chocoume especialmente que naquel tempo se considerase tan lóxico e normal humillar a un neno de xeonllos e coas orellas de burro a pesares de decatarse ao mesmo tempo de que iso podería "dañar su porvenir". Inaudito. Hoxe resulta unha caricatura pero non me podo esquecer que nun tempo foi real e sucedeulle a nenos e nenas de carne e óso. Non cabe dúbida de que os que se deberían ruborizar deberían ser os adultos que tal permitiron.

O curioso incidente do can á medianoite

2008-11-07T16:32:00.005+01:00

Hai que facerlle caso aos amigos, aínda que so sexa de cando en vez. Seguindo a recomendación dun compañeiro educador veño de ler a coñecida novela O curioso incidente do can á medianoite (The Curious Incident of the Dog in the Night-time, 2003), do británico Mark Haddon (Northampton, 1962).
Trátase dunha historia corrente vista a través dos ollos dun neno con síndrome de Asperger, unha variedade de autismo que lle impide aos que a padecen apreciar o sentido figurado das expresións dos adultos, o estado emocional dos que nos rodean e por enriba de todo, é un síndrome que neutraliza calquera sentimento de empatía cos demais. Non estrana que ao protagonista lle acusen, chegado o momento, de egoísta, aínda que se trate so dun egoísmo involuntario.
Para os que tratamos todos os días con nenos que presentan estas dificultades resulta moi interesante poder imaxinar o mundo a través dos seus ollos, comprender como é que eles interpretan as nosas mensaxes e os nosos acenos, entender as súas reaccións a cada momento, apreciar os seus estados de ánimo. Pero non so é recomendable a lectura para os mestres. Os adultos en xeral poden apreciar outras formas de ver o mundo e reflectir ademais sobre moitas contradicións que asumimos con perplexa naturalidade pero que, aos ollos dun neno como Christopher, incapaz de ler entre liñas, non teñen sentido:

"Además la gente se salta las normas constantemente. Por ejemplo, Padre conduce muchas veces a más de 30 millas por hora en una zona limitada a 30 millas por hora, y otras conduce después de haber bebido, y con frecuencia no se pone el cinturón de seguridad. Y en la Biblia dice No matarás pero hubo unas Cruzadas y dos guerras mundiales y la guerra del Golfo y en todas ellas hubo cristianos que mataban gente.
Además, no sé a qué se refiere Padre cuando dice "no te metas en los asuntos de los demás", porque no sé a qué se refiere con "los asuntos de los demás", porque yo hago montones de cosas con otras personas, en el colegio, en la tienda o en el autobús, y su trabajo consiste en ir a las casas de otras personas y arreglarles la caldera y la calefacción. Y todas esas cosas son asuntos de los demás."

(Na imaxe a portada dunha edición orixinal en inglés. Existe edición en galego.)

O Paseo de Trompeta

2008-10-25T21:08:00.009+02:00

A moi poucos ourensáns lles sonará hoxe o nome de Enrique Trompeta y Vinci pero todos os días pasean por sitios que el, en certa medida, imaxinou e deseñou. Enrique Trompeta, enxeñeiro destinado a Ourense en abril de 1872, ideou ao ano seguinte á súa chegada un plan para ordenar o vial que levaba da rúa de Alba (hoxe Cardenal Quiroga) á ermida de San Lázaro ademais de ampliar a rúa do Instituto (hoxe Lamas Carvajal) na mesma dirección, para o cal foi necesario adquirir a vivenda número 18 da rúa de San Miguel. Foi o que os ourensáns da época chamaron a "travesía", bautizada logo co nome do ourensán de máis sona naquela época, o avogado republicano Juan Manuel Paz Nóvoa, que faleceu en 1895.
A apertura desta nova vía de tránsito fixo que pouco a pouco o centro da cidade basculara desde o entorno do Posío e a rúa do Instituto máis cara ao norte hacia o Parque de San Lázaro. Nesta nova rúa axiña abriron tendas, cafés e salóns cinematográficos. É a orixe da tan tradicional rúa do Paseo, ateigada de xente nas frías mañás invernais dos sábados e deserta nas calurosas mañás dos domingos de agosto.
Supoñemos que Enrique Trompeta permaneceu pouco tempo en Ourense e moi pronto foi destinado a outras prazas. En 1886 firmou un proxecto para a construción dun faro na illa de Yap, en Micronesia. En 1891 regresou das Filipinas e catro anos despois casou en Lleida. Ten en Madrid unha rúa dedicada, non moi lonxe do río Manzanares.

O avó de don Ramón

2008-10-25T13:46:00.007+02:00

O avó materno de Ramón Otero Pedrayo (1888-1976) foi un coñecido avogado no Ourense do século XIX. Ramón Pedrayo Silva naceu en Ourense o 17 de novembro de 1822. Tiña o seu bufete na Praza Maior e ademais era o propietario do inmoble da Rúa da Paz onde logo nacerían Otero e Risco. Na introdución ás Cartas a nai publicadas por Galaxia no 2007 podemos ler un comentario do propio Otero Pedrayo sobre o seu avó:

Mi madre era hija de un letrado de fuerte y cimentado saber, clara mente, sentido a la antigua del deber, estilo conciso, excelente latinista. Su muerte, más que la incuria del hijo mayor, cerró en la plaza Mayor de Orense un bufete respetado y autorizado en toda Galicia. Su nombre murió con el último viejo campesino cliente de don Ramón Pedrayo.

Na obra e no pensamento de Otero Pedrayo a familia ten moita relevancia pois é o vencello máis forte que nos une á terra. O relato titulado O fidalgo, un dos meus preferidos, amosa con claridade os cambios sociais, económicos e de mentalidade acontecidos na segunda metade do século XIX e principios do XX. Apréciase a nostalxia pola fidalguía xa extinguida, substituída por unha burguesía allea aos valores tradicionais.

A relación epistolar coa nai, citada enriba, resulta tamén fundamental para entender o sentido da familia de Otero Pedrayo. Lendo as cartas da nai e do fillo acompañamos os dous no seu mutuo agarimo, nas preocupacións da nai pola saúde do fillo, nas dificultades do día a día no Madrid de hai cen anos, nos consellos sobre a compra e venda de terras...

Onte, pasando as vellas follas de El Eco de Orense atopei a esquela de Ramón Pedrayo Silva, publicada o 4 de maio de 1899 e que aquí reproduzo. Ao ler a esquela tamén puidemos averiguar que o avó fora alcalde de Ourense e presidente da Deputación Provincial.