Unha casa centenaria

En Ourense existe unha institución que está a punto de converterse en centenaria. Referímonos ao diario La Región. O 15 de febreiro de 2010 fará 100 anos que saiu á rúa. Para moitos ourensáns, maiores e non tan maiores, a lembranza da redación e dos talleres do xornal está moi vencellada á rúa Cardeal Quiroga (Luis Espada cando naceu o xornal) pois alí estiveron desde a súa fundación até finais dos anos 80, momento no que se trasladaron ao polígono de San Cibrao. Lembro ir alí con meu pai sendo eu neno, entrar por aquel longuísimo túnel escuro, saudar ao conserxe, contemplar abraiado aqueles enormes rolos de papel, subir as longas escaleiras e ir ver aquelas sorprendentes máquinas que escribían soas mentres uns homes recortaban e pegaban follas transparentes sobre mesas iluminadas.

Moito tempo despois convertínme eu en xornalista. Non sei se por aquel primeiro asombro da infancia. E acabei traballando na redación de La Región, con esa inocencia xa perdida. Ás veces un bota de menos ver o mundo a través dos ollos dun neno.

E rescatamos aquí un artigo máis da serie das "Horas" de Vicente Risco que, precisamente fala da casa do vello xornal:

"Esta casa de LA REGIÓN es una casa maravillosa.

Le suceden cosas extrañas y contradictorias:

Es casa, y no vive nadie en ella. Crece rápidamente y no se la ve crecer. Tiene puerta y portal, y no se puede entrar en ella. No se puede estar en ella y está llena de gente. Está llena de gente, y no vive en ella ninguna. Es ya inmensa y no cabe en ella lo que hay que meter, a pesar de estar hecha para meter cosas.

Ya sé que se me van a preguntar muchas cosas, por lo cual voy a contestarlas antes de que me las pregunten.

¿Cómo, si es casa, no vive nadie en ella?

Porque no está hecha para vivir; porque no se cabe en ella, y por otras cosas.

¿Cómo, si es inmensa, no se cabe en ella?

Porque ya está llena. Primero estuvo llena de obreros; ahora se va llenando cada vez más de papel. Conforme salen los obreros, va entrando el papel. Venid a verla, porque jamás habréis visto tanto papel junto.

Hay tanto papel, que no tenemos papel para escribir.

¿Cómo, si tiene puerta y portal, no se puede entrar en ella?

Porque debajo del portal se abren profundos y tenebrosos subterráneos donde huele a demonios y donde a lo mejor estos demonios están escondidos en la oscuridad para cortaros el pescuezo.

Porque para entrar, hay que pasar por unas tablas tendidas sobre el abismo, como el Puente de las Almas, de que habló Ardai Visaf, y a un pequeño descuido que tengáis, caéis en lo profundo... Hay que ir con los cinco sentidos, y como a todos nos falta alguno, sobre todo el común, pues ya se ve lo que puede pasar.

¿Por qué no se ve crecer la casa?

Porque no crece por afuera, sino por adentro. Por afuera está como si tal cosa; pero por adentro se va ampliando, alargando, ensanchando, estirando, aumentando, tanto que parece que se anda por los pasillos y los salones de San Martín Pinario de Santiago.

En el sitio de una casa como cinco, hay metida una casa como doscientas. Tiene una cabida imposible, y sin embargo, se ha alcanzado esta cabida.

Y sin embargo, por fuera no se le nota nada.

Todavía: si, a pesar de tener puerta y portal, no se puede entrar en ella, ¿cómo es que entran ustedes?

Pues verá: unos, porque son muy valerosos y pasan el puente de tablas sin novedad, jugándose la vida y acaso el alma.

Otros, porque son buenos gimnastas y dan un gran salto que los lleva de la calle a la escalera.

Otros entran por la chimenea, viniendo hasta el tejado en helicóptero.

Otros, por medio de la magia."

Horas, Vicente Risco.

La Región, 12-01-1955.

(Na imaxe antiga librería de La Región situada na rúa Cardeal Quiroga)

O Regicídio

En Portugal andan a lembrar estes días un episodio moi importante da súa historia contemporánea, o Regicídio do 1 de febreiro de 1908 no Terreiro do Paço (Lisboa). O rei Carlos I e o infante Luis Filipe foron asasinados na famosa praza lisboeta hoxe chamada do Comércio. É pois o centenario daquela data e as livrarias, como aqui coa lembranza da guerra do francés, amosan nas súas montras as novidades editoriais que revisan o contexto histórico e político daquel feito. Estou a ler un deses libros, que merquei no Porto. Titúlase Regicídio: A contagem decrescente e o seu autor é Jorge Morais.

Hai grandes paralelismos na historia de comezos de século de España e Portugal. O sistema canovista de alternancia entre partido conservador e partido liberal, coas súas diferenzas, é denominado alí rotativismo, co partido regenerador e o partido progressista, pero ven sendo o mesmo tinglado caciquil que garantía sempre a vitoria do partido no goberno. Nada que non coñezamos aquí.

A monarquía constitucional vivía un crecente desgaste político debido aos profundos problemas sociais e económicos que o país arrastraba. Aquí Alfonso XIII, alí Carlos I. Gran Bretaña presionaba desde 1890 co seu Ultimato sobre as colonias portuguesas de Angola e Mozambique alimentando o patriotismo fervente dos portugueses. De seguida pensamos nós en 1898, Cuba e Filipinas, Estados Unidos...

Chegado o momento o rei portugués decide confiar nun político para que goberne sen a atadura dun parlamento indomable, João Franco (Franco ademais!). Salvando as distancias un non pode de novo esquecer o paralelismo co xeneral Primo de Rivera. Nos dous casos a decisión de apoiar unha dictadura vai determinar o final da monarquía, sen embargo, é aí está a gran diferenza, en Portugal será co asasinato primeiro do rei en 1908 e coa revolución de outubro de 1910 que implanta a República Portuguesa.

Un xogo de equipo

Non adoito escribir sobre temas deportivos pero hoxe vou facer unha excepción porque o protagonista desta noticia ben o merece. Desde moi novo son amante do baloncesto, daqueles que desfrutaban no Pazo coas xogadas de Nacho Suárez, Andre Turner e Darrell Armstrong, os saltos de Chandler Thompson, a loita de Clarence Kea, os triples de Roland Gray. Agora mesmo, na NBA, xoga un estremeño que destaca pola súas magníficas cualidades para este xogo: José Manuel Calderón. Entre tanto exceso físico, absoluta falta de intelixencia, individualismo esaxerado e incapacidade para o pase -as características que definen á maioría de xogadores da NBA- xorde Calderón co seu saber estar, coa decisión acertada para cada ocasión, o tiro oportuno, a indicación precisa... e un pensa: isto é o baloncesto, un xogo en equipo. Ademais destas virtudes, Calderón ten o que os americanos chaman clutch, é dicir, a capacidade de asumir o protagonismo nos momentos nos que se deciden os partidos. Non se esconde xamais. Onte mesmo, grazas a unha bandexa nos últimos segundos deulle a vitoria aos Toronto Raptors na cancha dos Boston Celtics, os líderes da liga. Un bo lugar para brillar. Anotou 24 puntos e deu 13 asistencias. Iso si que é xogar e facer xogar aos demais.

Non hai futuro sen memoria

Nos últimos tempos comprobamos que hai moitos aos que irrita terriblemente a chamada memoria histórica. Semella que para eles sería mellor o total esquecemento do pasado pero unha sociedade que queira mirar o futuro non debe olvidar. Esa famosa frase: "quen descoñece a súa historia está condenado a repetila", non por gastada deixa de ser certa.

O historiador Javier Tusell, ao sinalar os factores que explican o éxito da transición democrática española, non esquecía o papel fundamental xogado pola memoria neses anos trascendentais:

"Podría haberse pensado que el recuerdo del pasado [a guerra civil] ejerciera una función negativa: así lo pensaban muchos observadores extranjeros, para quienes resultaba previsible una nueva guerra civil en el mismo momento de la muerte de Franco. Pero fue exactamente al revés: la memoria de lo sucedido en los años treinta sirvió de advertencia a los protagonistas políticos y a la propia conciencia de la sociedad, de modo que, a lo largo de todo el proceso, pendió sobre unos y otros la espada de Damocles de la reproducción de la contienda fratricida, obligando a rectificaciones en aquellos momentos en los que se producía la sensación de que existía el peligro de que descarrilara el proceso".

Javier Tusell: Historia de España en el siglo XX. Vol IV: La transición democrática y el gobierno socialista.

O sol baixo a parra

Desde o inicio dos tempos foron moitos os artistas e filósofos que trataron o asunto da vellez nalgún momento da súa vida, desde Cicerón até Rubens. Pola súa parte, recén cumpridos os seus setenta anos, Vicente Risco escribía na prensa estas fermosas liñas sobre a súa idea da vellez, unha idea que semella unida ao tópico horaciano do beatus ille.

"Parece que estamos de moda los viejos. Hasta se ha inventado una ciencia para su estudio: la Gerontología.

Yo no sé quien lo ha escrito, pero yo lo leí en LA REGIÓN, un artículo o lo que sea, que dice que "La vejez y la felicidad son compatibles". Me gustó el título.

En realidad, yo siempre lo he creído así. Es más, siempre he tenido esa esperanza: ya que no lo fuí de niño, de joven, ni de hombre, a ver si de viejo. Mas, por ahora, me parece que tampoco.

Tenía yo mis proyectos para la vejez: dedicarme a la Botánica; vivir en la aldea; pasar las horas de sol sentado debajo de una parra, a la puerta de la bodega; llevar siempre cayada aunque no me hiciese falta; leer la Biblia; no escribir nada nuevo; tomar chocolate por las tardes...

Concebía yo la vejez como un largo atardecer de oro, un descanso y un premio. El premio de no tener obligaciones. El premio de vivir sin el "tengo que", que roe por dentro en la conciencia; sin el "tienes que", que acucia y aguija a uno por fuera.

Concebía yo la vejez como un tiempo del que puede uno hacer lo que le dé la gana, un tiempo libre, que nos diesen en plena propiedad, con jus utendi y jus abutendi y hasta jus renundiandi, sin obligaciones, derecho subjetivo purísimo e ilimitado.

Ignoro si dicen estas cosas los viejos tratados "De senectute" porque nunca he tenido paciencia de pasar de las primeras páginas; pero veremos ahora esta nueva ciencia."

Horas, Vicente Risco.

La Región, 25-11-1954.

(Na imaxe, A man reading in a garden, de H. Daumier, 1866-1868)

A cúpula de Brunelleschi

Recupero agora dúas estampas da miña última viaxe a Italia, un país infindo. Ao pé do Duomo de Florencia, a magnífica Santa Maria dei Fiori, atópase esta estatua que representa ao arquitecto Filippo Brunelleschi ollando con atención a espectacular cúpula que el diseñou e construiu entre 1420 e 1436. A súa maxestuosidade trataba ademais de salientar a crecente influencia da cidade sobre o resto da rexión toscana. A edificación resultou moi complexa e hoxe en día é considerada coma unha das cimas do Renacemento desde un punto de vista técnico e artístico. Non sorprende que Brunelleschi tivese que facer tantos cálculos.

Para a construcción da cúpula convocouse un concurso público. O máximo competidor era Lorenzo Ghiberti, escultor das portas do Baptisterio. A proposta de Brunelleschi era audaz pero arriscada. Elaborou un modelo en madeira e inventou novas máquinas e técnicas para edificar a cúpula. Finalmente a súa idea foi a vencedora.

Incivismo ao volante

Vale que as estradas galegas están na súa maioría nun estado lamentable. Vale que durante moito tempo as nosas infraestruturas ían ficando obsoletas mentres os gobernos ollaban para outro lado. Vale, como dicía Reixa, que somos unha potencia en curvas. Pero o que non se pode é xustificar comportamentos tan incívicos como o que sinala hoxe mesmo La Voz: Dos 151 primeiros casos de alcoholemia en condutores tipificada como delito, é dicir, superior ao doble da tasa máxima, 34 son galegos. Falamos dun 23%. Abraiante. Un de cada catro españois denunciados por este motivo é galego. Resulta desolador. Que ten este país de especial para que conducir cunhas cantas copas de máis sexa tan habitual? Disto non podemos culpar aos gobernantes. Fai falla que a sociedade madure porque do incivismo non nos curan nin leis nin gobernos.

Non esquezas nunca

Afortunadamente despois do 20 de novembro soe amencer o día 21. E fican atrás algaradas e manifestacións que fan pasar moita vergonza, pero que tamén fan reflexionar acerca da sociedade na que vivimos. A min, polo menos, serviume tanto rebumbio para lembrar un breve poema do salvadoreño Roque Dalton que sempre quero ter na memoria:

"CONSEJO QUE YA NO ES NECESARIO EN NINGUNA PARTE DEL MUNDO PERO QUE EN EL SALVADOR...

No olvides nunca

que los menos fascistas

de entre los fascistas

también son

fascistas."

Non estou de acordo con Roque. En España tamén é necesario e todos os días temos mostras que o proban.

Patrimonio e responsabilidade

Florencia pode ser a cidade que mellor ten transformado o seu enorme tesouro cultural en atractivo turístico. Todo o centro histórico foi declarado Patrimonio da Humanidade en 1982 e milleiros de persoas a visitan todos os anos atraídos polo David de Michelangelo, a Galleria degli Uffizi, as obras de Giotto e Donatello ou Il Ponte Vecchio.

Franco Cardini, na súa Breve historia de Florencia, sinala:

"No existe ciudad en el mundo que no sienta para bien o para mal el peso de su pasado. En Florencia y para Florencia este peso es por un lado aplastante y por el otro decisivo en la vida misma actual."

Para os florentinos supón unha grande responsabilidade a conservación dun patrimonio tan valioso. A contaminación, o desenvolvemento urbanístico, a presión turística ou a elevada inmigración irregular son quizais os maiores problemas que a cidade está a tratar de resolver na actualidade.

Sinala Cardini con sensatez: "No se pueden cuidar los monumentos y los objetos artísticos y descuidar a las mujeres y a los hombres, a los ancianos y a los niños: son ellos los guardianes y los herederos de la ciudad de arte, pero no se les puede degradar a hacer solo de ujieres y bedeles".

Outra ponte vella

Firenze, outubro de 2007. A miña máis recente postal despois dun mes de ausencia. Casei en Vilagarcía e viaxei a Italia. Viaxar neste tempo ten algo de fuxida. Todos fican e un marcha. Florencia segue a ser fermosa en calquera estación do ano. Cada casa é un pazo, cada igrexa é un museo. Vívese cada día coma unha oportunidade única para saír marabillado.

Aí está a ponte máis famosa da cidade, Il Ponte Vecchio, a ponte vella, coma en Ourense. Na Idade media traballaban nesta ponte pescadeiros, carniceiros e artesáns do coiro e a pel, que curtían alí mesmo. As arcadas centrais servían para botar o lixo. O fedor resultaba insoportable para o duque Fernando I no camiño ao seu pazo así que decidiu en 1593 desterrar a estes tendeiros e substituílos por xoieiros ben vistosos. Estes pagaban un aluguer moito máis elevado e para rendibilizar o negocio ampliaron as súas tendas cuns voladizos que hoxe son a nota peculiar desta ponte.

O mago das imaxes

Do cinema antigo é máis o que se perdeu que o que se conserva. O que coñecemos, por tanto, é tan só a punta dun grande iceberg. Por iso é fantástico ler noticias coma a publicada o pasado venres. A finais de agosto a Filmoteca de Cataluña descubriu nos seus arquivos catro filmes breves do cineasta francés Georges Méliès (1861-1938). Levaban cen anos gardados nunha caixa. Trátase de copias para exhibir íntegras e orixinais: Evocation spirite (1899), La pyramide de Triboulet (1899), L'artiste et le mannequin (1900) e Éruptio volcanique à la Martinique (1902). Os filmes restaurados han ser proxectados o próximo día 4 na inauguración do Festival de Cinema de Sitges.

Georges Méliès ocupa un lugar máis que destacado na historia do cinema. Foi el o primeiro en comprender que o cinematógrafo dos irmáns Lumière podería servir para algo máis que para tomar vistas de cidades e desfiles militares. Despois de ficar abraiado na primeira sesión pública do novo invento en decembro de 1895 desexou mercar un aparato para incorporalo ao seu espectáculo do Teatro Robert-Houdin, o templo parisino da prestidixitación. Pero o pai dos Lumière negouse. Méliès non se resignou e acabou adquirindo un aparello inglés moi similar.

Entón fundou a súa produtora, Star Films, e abriu o seu estudo cinematográfico en Montreuil. Moi pronto comezou a introducir trucos teatrais nas filmacións sendo sen dúbida o seu favorito o da desaparición mediante a interrupción da toma e a modificación da escena.

O cinema fantástico naceu da súa man. Tivo un grande éxito comercial durante un tempo, mesmo nos Estados Unidos. Pero rematou arruinado e a cargo dunha pequena tenda de xoguetes na estación parisina de Montparnasse. O seu filme máis coñecido é Voyage dans la lune (1902) e o fotograma do obús impactando no ollo da lúa é unha das máis recoñecidas iconas da historia da sétima arte.

A estrada de Kerouac

O pasado día 5 de setembro celebrouse o 50 aniversario da publicación dunha das novelas máis influintes do século XX. Falamos de On the road (No camiño), de Jack Kerouac (1922-1969), un dos membros máis destacados da Beat Generation xunto a Allen Ginsberg e William S. Burroughs.

On the road é xa un clásico. Nos meus tempos universitarios aínda era un texto de culto, a metáfora da liberdade e da aventura. Creo que o segue sendo. Non sorprende entón que moitos fanáticos da novela se decidisen a seguir os pasos do seu protagonista Sal Paradise (no que se agocha o mesmo Kerouac) a través da famosa ruta 66 que atravesa os Estados Unidos. Eu mesmo cando o lin merquei un mapa para guiarme por aquela xeografía de New Jersey, Illinois e California. Ten a novela algo de epopeia, de liberación e de odisea. A simplísima forma de escribir de Kerouac, que el mesmo denominou 'prosa espontánea', non fai da novela unha xoia literaria strictus sensu, mas aquí o que trascende é o significado e o mito. O mesmo rolo de papel continuo no que Jack escribiu apresuradamente a novela en tan so tres semanas convertiuse en fetiche.

A rede está chea de recursos e sitios sobre Jack Kerouac, de orixe francófona. Reedítanse cada ano as súas obras tanto en prosa como en verso. Atreveuse mesmo co haiku pois non distinguía a prosa do verso. Amaba o jazz de Charlie Parker. Todo adolescente e non tanto debería ler algunha vez a Jack Kerouac.

''So in America when the sun goes down and I sit on the old broken-down river pier watching the long, long skies over New Jersey and sense all that raw land that rolls in one unbelievable huge bulge over to the West Coast, and all that road going, all the people dreaming in the immensity of it, and in Iowa I know by now the children must be crying in the land where they let children cry, and tonight the stars'll be out, and don't you know that God is Pooh Bear? the evening star must be drooping and shedding her sparkler dims on the prairie, which is just before the coming of complete night that blesses the earth, darkens all rivers, cups the peaks and folds the final shore in, and nobody, nobody knows what's going to happen to anybody besides the forlorn rags of growing old, I think of Dean Moriarty, I even think of Old Dean Moriarty the father we never found, I think of Dean Moriarty.''

Jack Kerouac: On the Road, 1957

Un lugar sen memoria

Jack Kerouac recopilou os seus soños no libro Book of Dreams (1961). Eu non me podo comparar con el e con esa maneira tan fluída de contar as cousas pero esta noite tiven un soño do máis estrano. Vivía eu feliz na mexicana illa de Cozumel nunha fermosa casa con vistas ao mar. Sopraba unha suave brisa caribeña e todo era paz e tranquilidade.

Este soño trouxo logo á miña memoria unha escena dun filme que eu estimo moito: Cadea perpetua (The Shawshank Redemption, 1994). Andy Dufresne (Tim Robbins), o protagonista, despois de fuxir habilmente do cárcere por un longo túnel excavado con paciencia infinita durante moitos anos, decide emprender unha nova vida nun pequeno pobo mexicano bañado polo Pacífico, Zihuatanejo. Desde alí escríbelle ao seu amigo Red (Morgan Freeman) para invitalo a que vaia vivir con el.

Andy: Sabes o que din os mexicanos sobre o Pacífico?

Red: Non.

Andy: Din que non ten memoria. Aí é onde quero vivir o resto da miña vida. Un lugar cálido sen memoria.

(Na imaxe un dos últimos planos do filme de Frank Darabont)

O soño profético do rei

Trato de aproveitar estes últimos días de vacacións para ler algúns vellos libros e preparar novas viaxes antes da volta ás aulas. Ler é, ao final, emprender un camiño sen máis bagaxe que o desexo de ser seducido polas palabras.

O episodio do sonho profético de Manuel I, o Venturoso, rei de Portugal é un deses que seducen. É un dos máis fermosos do poema Os Lusíadas e chama poderosamente a atención pola súa beleza e fantástica alegoría. Unha noite aparécenselle ao rei os ríos Indo e Ganges que profetizan as grandes conquistas portuguesas que están por vir. Cando o monarca acorda decide reunir os seus conselleiros e preparar a longa viaxe á terra das especias.

Manuel I (1495-1521) foi quen encomendou a Vasco da Gama a tarefa de alcanzar a India ultrapassando o cabo de Boa Esperanza. O Gama partiu en xullo de 1497 e a súa fazaña é o fío deste magnífico poema do que xa teño falado.

Eu sou o ilustre Ganges, que na terra

Celeste tenho o berço verdadeiro;

Estoutro é o Indo, Rei, que, nesta serra

Que vês, seu nacimento tem primeiro.

Custar-te-emos, contudo, dura guerra;

Mas, insistindo tu, por derradeiro,

Com não vistas vitórias, sem receio

A quantas gentes vês porás o freio.»

Não disse mais o Rio ilustre e santo,

Mas ambos desparecem num momento.

Acorda Emanuel cum novo espanto

E grande alteração de pensamento.

Estendeu nisto Febo o claro manto

Pelo escuro Hemisperio sonolento;

Veio a manhã no céu pintando as cores

De pudibunda rosa e roxas flores.

Chama o Rei os senhores a conselho

E propõe-lhe as figuras da visão;

As palavras lhe diz do santo velho,

Que a todos foram grande admiração.

Determinam o náutico aparelho,

Pera que, com sublime coração,

Vá a gente que mandar cortando os mares,

A buscar novos climas, novos ares.

Luis de Camões: Os Lusíadas, Canto IV (74-76)

(Na imaxe, estatua erixida en memoria de Manuel I no Castelo de S. Jorge de Lisboa)

Unha revista de dous tempos

Conservamos entre as nosas cousas o número 39 da segunda época da revista Vida Gallega, o correspondente ao mes de xuño de 1958, dedicado case en exclusiva á cidade de Ourense. Esta revista, un fito relevante na historia da nosa prensa, foi publicada en Vigo entre os anos 1909 e 1938, sendo o seu director Jaime Solá. Nesta publicación colaboraron entre moitos outros os fotógrafos José Gil e Xosé Saraiba, ademais do xornalista Manuel Lustres Rivas. Na súa segunda etapa, de 1954 a 1963, a revista edítase primeiro en Vigo e logo en Lugo, nunhas condicións sociais e políticas totalmente diferentes.

A familia luguesa Alvarellos, propietaria da editorial do mesmo nome, conserva unha colección completa desta segunda época e dando un bo uso os dereitos que posúe ten publicado nos últimos tempos unha interesante serie de compilacións de artigos publicados en Vida Gallega nos últimos nove anos da súa existencia: Viajes y yantares por Galicia, de Álvaro Cunqueiro; Sesenta gallegos ilustres, de Francisco Fernández del Riego; Últimas páginas sobre Galicia, de Vicente Risco e Teoría de Galicia, de Ramón Otero Pedrayo.

No número do que falamos, con portada de Manuel Prego de Oliver, inclúense traballos de Manuel María, Matilde Lloria, Ben-Cho-Shey, Felipe Fernández-Armesto, Ramón Otero Pedrayo, José Luis López Cid, Luis Moure-Mariño, Antonio Fraguas e Xesús Ferro Couselo.

Para saber algo máis desta revista podedes ler a reportaxe Galicia anos 50, un país retratado nas páxinas de Vida Gallega da editorial Alvarellos.

Judith de Betulia

Al triunfo de Judith

Cuelga sangriento de la cama al suelo

el hombro diestro del feroz tirano,

que opuesto al muro de Betulia en vano,

despidió contra sí rayos al cielo.

Revuelto con el ansia el rojo velo

del pabellón a la siniestra mano,

descubre el espectáculo inhumano

del tronco horrible, convertido en hielo.

Vertido Baco, el fuerte arnés afea

los vasos y la mesa derribada,

duermen las guardas, que tan mal emplea;

y sobre la muralla coronada

del pueblo de Israel, la casta hebrea

con la cabeza resplandece armada.

Lope de Vega

Este poema traeme recordos amargos. Topei con el nunha aula de Santiago e tiven que facer, desde a miña inexperiencia, un comentario literario do texto. Pero xa pasaron sete anos diso e agora recoñezo a beleza do poema. Desde entón, a miña curiosidade levoume a investigar un pouco acerca da historia de Judith de Betulia, un tema bíblico que deu lugar tamén a verdadeiras obras de arte.

O Libro de Judith forma parte do Antigo Testamento. Conta a historia dunha viúva xudía no tempo da Guerra de Israel contra o exército asirio. Judith era fermosa, culta, relixiosa e sobre todo patriótica. Descobre que Holofernes, o xeneral invasor, está namorado dela. Acompañada pola súa criada, descende de Betulia, cidade amurallada sitiada polos estranxeiros, e enganando a Holofernes entra na súa tenda de campaña. Alí ofrécelle un festín e consegue embriagalo. O xeneral dúrmese e Judith córtalle a cabeza. Todo é confusión no exército asirio e Israel sae vencedor.

Judit se aproximó entonces a la barra del lecho que estaba junto a la cabeza de Holofernes, descolgó de allí su espada,

y acercándose al lecho, lo tomó por la cabellera y exclamó: "¡Fortaléceme en esta hora, Dios de Israel!"

Luego le asestó dos golpes en el cuello con todas sus fuerzas y le cortó la cabeza.

Hizo rodar el cuerpo desde el lecho y arrancó el cortinado de las columnas. Poco después, salió y entregó a su servidora la cabeza de Holofernes.

Esta la metió en la bolsa de las provisiones, y las dos salieron juntas, como lo hacían habitualmente, para la oración. Atravesaron el campamento y, bordeando el barranco, subieron la pendiente de Betulia hasta llegar a sus puertas.

(Libro de Judith, 13:6 - 13:10)

A máis famosa representación artística da historia de Judith de Betulia é sen dúbida o cadro pintado hacia 1598 por Caravaggio (1571-1610), o xenio do claroscuro, un artista que repetiu en moitas das súas obras historias de cabezas cortadas (San Xoán Bautista, Goliath, a Medusa, etc.).

Menos coñecida pero penso que máis cruel e arrepiante é a pintura de Artemisia Gentileschi (1593-1681), seguidora evidente do estilo de Caravaggio e figura rescatada case do esquecemento durante os últimos anos.

(Arriba a obra de Caravaggio. Abaixo a pintura de Gentileschi).

High Noon, a loita pola dignidade

Para moitos amantes do cinema High Noon (1952), traducida en España como Solo ante el peligro, é sen dúbida a cima do western, o cumio máis alto que ten acadado este vello xénero cinematográfico. Desde logo eu non creo que esaxeren os que tal afirman. Para min é un pracer pasar estas noites de verán revisando as obras mestras da sétima arte e segue a resultar fascinante ollar a Gary Cooper, o sheriff Will Kane, enfrontando el so a covardía dun pobo axeonllado polo temor a catro foraxidos. Esta é unha historia sobre a loita da dignidade contra o medo, sobre a defensa duns principios aos que non se debe renunciar.

High Noon, que debería ser traducida literalmente por Ao mediodía, foi dirixida por Fred Zinneman con produción de Stanley Kramer e contou coa interpretación de Grace Kelly, Katy Jurado e Lloyd Bridges, entre outros. Convén salientar a fotografía de Floyd Crosby, especialista en documentais, que lle aportou ao filme unha sobriedade visual fabulosa a pesares do acelerado ritmo do filme, acrecentado pola incesante repetición de planos do reloxo que sinala a inexorábel chegada do tren do mediodía.

Unha historia tan simbólica coma esta do home abandonado por todos que ten que loitar por un ben tan preciado como a dignidade individual e colectiva deu lugar a moi diversas interpretacións. Para uns era unha metáfora da persecución que sofrían naqueles anos de McCartismo os artistas de Hollywood, incluído o propio guionista do filme Carl Foreman.

Para outros o filme hai que interpretalo como unha metáfora da Guerra fría e da política levada a cabo polos Estados Unidos na Guerra de Corea, e particularmente pola sensación de traizón con respecto aos aliados na Segunda Guerra Mundial.

Pero tanto ten unha cousa ou outra. Pasados máis de cincuenta anos o que nos queda é a película e sempre paga a pena voltar a pasala polo noso cinematógrafo doméstico nocturno.

Mitómanos da prensa

Confeso: son algo mitómano. Recoñezo que iso ten algo de inxenuo, pero é unha inxenuidade voluntaria. Imaxinar que hai xente cen por cen boa é unha ilusión óptica.

Para os que hai quince anos nos iniciamos nos estudos de xornalismo coa romántica idea da defensa do ben común, o compromiso coa obxectividade e a imparcialidade, a persecución dos impostores, a loita pola xustiza, etc. os nomes de Bob Woodward e Carl Bernstein teñen moito significado. Estes dous xornalistas norteamericanos do Washington Post foron quen de desentrañar a rede de espionaxe organizada pola Casa Branca coñecida como o caso Watergate hai xustamente trinta e cinco anos.

Axentes da CIA foran detidos o 17 de xuño de 1972 no hotel Watergate, sede do comité electoral do Partido Demócrata. Pretendían instalar micrófonos e cámaras para efectuar escoitas ilegais. Woodward e Bernstein foron desenredando o fío que vencellaba os detidos coa Presidencia grazas a axuda inestimábel dunha fonte fundamental, a famosa Garganta Profunda (Deep Throat). Nixon resistiuse pero finalmente viuse obrigado a dimitir en agosto de 1974.

Robert Redford e Dustin Hoffman axudaron a espallar o mito ao interpretar aos dous famosos xornalistas no filme Todos os homes do presidente (All the President's Men), dirixido por Alan J. Pakula en 1976.

(Arriba, os xornalistas Carl Bernstein e Bob Woodward. Abaixo, Robert Redford (Woodward) e Dustin Hoffman (Bernstein) no film de 1976).

A biblioteca de Poio

É verdadeiramente fermosa a paraxe na que se atopa o Mosteiro de San Xoán de Poio, asentado nunha terraza desde a que se pode contemplar a illa de Tambo como flotando no medio da ría de Pontevedra. Habitan alí frades mercedarios desde o ano 1890. Na época medieval e moderna foi mosteiro benedictino pero coa desamortización de 1835 ficou abandonado.

Visitei hoxe mesmo este lugar para facer unha consulta na súa biblioteca, unha das máis sobranceiras do país. Consérvanse alí máis de 100.000 libros, auténticas xoias bibliográficas. Os fondos principais proceden dos volumes benedictinos que non se perderon e dos que trasladaron até alí os mercedarios desde Conxo. En 1958 o escritor e sacerdote ourensán Antonio Rey Soto (1879-1966) legou ao mosteiro a súa valiosísima biblioteca, ademais de diarios, cartas e diversos obxectos persoais. Forman parte deste tesouro as Constitucións sinodais da diócese de Ourense impresas por Vasco Díaz Tanco en 1544 e un exemplar do Livro do Infante D. Pedro de Portugal, edición de 1644.

O Padre Jerónimo, a cargo da biblioteca desde hai moitísimos anos, entregounos moi amablemente o tomo de El Eco de Orense correspondente ao ano 1898 que lle solicitaramos. Lamentablemente o volume está incompleto, falta a metade do ano. Eu andaba a buscar a referencia dun día concreto, o 23 de xuño, pero atopeime coa desagradable sorpresa de ver que a folla que quería ler estaba arrancada polo medio e moitas outras páxinas estaban tamén mutiladas.

Querer investigar os finais do século XIX e comezos do XX a través da prensa de Ourense é ás veces decepcionante. Voltei un pouco desencantado a Vilagarcía, apenas 20 minutos de viaxe. A pesares de todo foi unha fermosa mañá nun fermoso lugar.

Álvarez de Nóvoa, xornalista (II)

Nos tempos en que Álvarez de Nóvoa escribía a súa columna "Agujetas" no diario El Miño a maioría dos seus dardos ían dirixidos a Valentín Lamas Carvajal e as súas "Mostacillas" de El Eco de Orense. Lamas Carvajal falece en 1906. Xa nos anos 10 Álvarez de Nóvoa dirixe La Voz Pública e o obxectivo das súas críticas máis mordaces era entón Hermenegildo Calvelo, director do conservador El Diario de Orense. Por iso non deixa de sorprender que a comezos de 1918, cando deixa de existir La Voz Pública, Álvarez de Nóvoa pase a ser de xeito case inmediato redactor-xefe do diario conservador que tanto viña atacando nos anos anteriores e que seguía entón baixo a dirección do propio Hermenegildo Calvelo.

Calvelo morre no outono de 1918, víctima coma moitos outros ourensáns da epidemia de gripe que devasta o país, pero xa desde abril era Álvarez de Nóvoa quen dirixía o xornal e continuaría a facelo até a desaparición do mesmo en 1925. Aí conclúe o seu labor xornalístico posto que despois desa data a súa actividade profesional vaise centrar case exclusivamente no posto de funcionario da Deputación provincial.

De todos xeitos, a pegada que Álvarez de Nóvoa deixou no xornalismo ourensán foi tan forte que once anos despois, na súa morte, o seu pasado na prensa local era lembrado con respeto e admiración. O mestre e xornalista Manuel da Cunha publicaba no diario conservador Galicia unha columna de homenaxe a Álvarez de Nóvoa, a quen identificaba nostalxicamente cunha forma de facer xornalismo xa desaparecida:

VENTANAL

-------------

La última figura del periodismo

Murió Francisco Álvarez de Nóvoa. Yo tenía de él una idea vaga y lejana, tan irreal como esos personajes de que nos hablaron en la niñez. No le he conocido en su personalidad física. Pero admiraba, reverenciaba su recuerdo; su recuerdo de paladín del periodismo. Un periodismo polémico y combativo. Que no altera, sin embargo, su tersa y elegante sonrisa. ¡Ah! Yo añoro esa realidad que no he vivido.

¡Francisco Álvarez de Nóvoa! ¡Qué inmenso desprecio debió sentir por algunos que se consideran periodistas al recoger las notas de Comisaría! ¡Qué altivo desdén le inspiraría este paupérrimo periodismo de hoy, enclenque y raquítico, que se nutre de los partes de la Casa de Socorro! Duendecillos insignificantes, estúpidos y petulantes.

¡Francisco Álvarez de Nóvoa! Evoco, al escuchar tu nombre, centelleante chocar de hierros, vibrante cruzar de armas. ¿Qué ha sido de la arrogancia del periodismo de antaño, que tú encarnabas, en la asfixiante perspectiva actual? Los de ahora, para disimular ineptitudes, hánse refugiado en un torpe "pancismo" intelectual, en una innoble y repugnante tranquilidad.

¡Aquel periodismo! ¡Aquel periodismo tuyo, Francisco Álvarez de Nóvoa! Romántico, sin jurados mixtos. Sin esta triste impotencia, con el pecho alzado, henchido de anhelos... ¡Al menos, se discutía y las cuartillas no se morían de tedio!

Yo no sé. Pero me parece que al irse Francisco Álvarez de Nóvoa, murió el último periodista orensano.

Galicia, 21 de xuño de 1936.