Risco e a estatua do Padre Feijoo

Nunha das primeiras colaboracións de Vicente Risco para o diario La Zarpa, en outubro de 1921, o asunto elixido foi a estatua do Padre Feijoo e particularmente o simbolismo que aos ollos de Risco tiña a súa especial ubicación na cidade de Ourense. O monumento fora inaugurado en 1887 e viña a ser a homenaxe, un pouco tardía, con motivo do segundo centenario do nacemento do polígrafo sen dúbida máis relevante que deu a nosa provincia.

O texto está cheo de ironías ao máis puro estilo Risco. E non só iso, proporciona unha interesante descrición da vida da época. Ninguén como don Vicente para observar ese detalle que ao resto dos mortais se nos escapa. Manteño a ortografía orixinal porque ademais penso que transmite moi ben esa forma de falar que temos os ourensáns.

Ourense e o P. Feixóo

Aquela praziña leda e churrusqueira está antr'o Ourense novo y-o Ourense vello. Horto pechado aquil xardiniño, esí e todo, sentados no poyal, poden botar unha pausa os paisanos que veñen á vila, os traballadores nas horas de lecer, os probes nas horas que non son horas de pidir.
Tranquío na sua quetude de bronce, o monxe sigue a pensar, cecais incoscente de qu'aló dende Ithaca, na outra veira do Atlántico, Primitivo Sanjurjo ouvise o seu palique cos Centauros... Debes'estar ben eli n-aquel xardiniño xeitoso, mais tamén custou ó bó benedictino aguantal'a verborrea lírica y-oratoria de dous certames. Ten o sitio ben ganado.
Mais ficar, ficou n-unha posición simbóleca. Ten atrás a mole do Seminario, firme nas suas pedras asentadas unhas nas outras com'as proposiciós da Cencia Teolóxica, qu'é entre todas, a mais arquiteutural, e o Istituto vello, coas suas pedras saturadas da Físeca de Lastres e da Filosofía Kraussista de Sieiro. Ten de frente a barbería do Bóveda, que é unha dependencia d'aquela Repúbrica das Letras da qu'il cobizaba ser libre cibdadán. De boa gana viría il a que lle figueran elí a tonsura, parolando co-algún d'aquiles parroquianos adiantados no pensamento, da filosofía do cubismo ou da teoría da relatividade.
O Ourense vello, atrás; o Ourense novo, adiante... Pois á esquerda ten unha das fortalezas do comercio, a Casa Simeón, onde cáxeque non hai pai que non agarde colocar un fillo... E si olla pr'a direita, aínda enxerga as fenestras atrás das que, Amador Villar mete o latín y-o francés nas cholas de promociós e promociós d'estudantes, ou compón de tempo en tempo famosos versos cheos d'enxebreza.
O Padre Feixóo está como quer, está com'o rei n-un cesto. Pola mañá pásanlle por diante señoras que van de tendas, empreados que saen da oficiña e cameós automóveles. Pola noite mira d'esgueito o paseio de diante do cine...
A pensar, a pensar, se considera ben o que pasa arredor d'il nos catro puntos cardiás, ainda pode sacar da sua chola de bronce outros tantos tomos do Teatro Crítico.
Porque il é, plasmada en bronce, a y-alma céltiga d'Ourense, inqueda y-amiga d'andar pola nova, que profesou o kraussismo con Sieiro no Istituto vello, e hoxe profesa o bergsonismo en Calros Fernández-Cid na barbería do Bóveda... Alma rara, aguda e riseira, rebelde y-amorfa, inqueda e cansa, sinxela e con trastenda, fervendo na Burga y-aterecéndose nas brétemas do río Miño, parindo a cotío artistas e poetas y-acatando os políticos, erguéndose en xúrdia enxebreza e traguendo d'afora redentores.
Ainda hei falar mais d'Ourense.

(La Zarpa, 29-10-1921)

Na imaxe tomada na inauguración do monumento non se ve aínda o edificio Simeón posto que este foi erguido dez anos despois.

Coppi, Bartali e unha carreira para un país

Coméntame meu irmán que os libros sobre deporte están a vivir actualmente unha época dourada de vendas e aprecio por parte do gran público. Hai nos andeis das librarías biografías de grandes deportistas, monográficos sobre certas épocas máxicas, sobre campionatos mundiais, sobre equipos de lenda, etc. Pois ben, neste xénero deportivo penso que debeu de ser un pioneiro o fulano ao que se lle ocorreu reunir nun volume todas as crónicas que Dino Buzzati enviaba ao Corriere della Sera despois de cada etapa do Giro de Italia de 1949.

Non son especialmente afeccionado ao ciclismo, pero si a Buzzati. E cando souben que a editorial Gallo Nero publicaba unha nova obra de Buzzati non dubidei en adquirila na última Feira do Libro de Madrid. Polas miñas mans xa pasaron as tres antoloxías de relatos que publicou Acantilado, e, como non, o Deserto dei Tartari, pero un libro sobre o Giro? Nin o imaxinara.

É marabilloso como Buzzati nos conta esa épica do vello ciclismo, das estradas poeirentas do Sur e enchoupadas do Norte, e dos homes coa cara cuberta de lama, desas enormes montañas dos Alpes e dos Dolomitas ou das fermosas paisaxes de Calabria ou do Véneto, das mozas bonitas nos balcóns da Italia meridional, dos vellos sabidos de todo, dos rapaces á caza dun autógrafo. Buzzati fai as crónicas con ese estilo seu entre inocente e trascendental, comparando de xeito voluntariamente esaxerado a Coppi e Bartali con Aquiles e Héctor, sabéndose inexperto en cousas de ciclismo pero sabio en historias e filosofías.

O Giro do 49 significou a victoria de Coppi sobre Bartali. O novo ciclista, moderno, urbano, elegante, sofisticado, derrotaba ao home de campo, rudo, honesto, brusco e forte como unha rocha. Que grandes personaxes para toda unha epopeia.

Ademais, nas crónicas, que supoñemos escritas coa premura e urxencia propias do xornalismo, hai unha continuidade extraordinaria. Por iso a lectura é fluída como un río. E por tras das escapadas e dos pedais, Buzzati tamén nos amosa unha nova idea de Italia e de unha carreira nacional pensada para unificar e vertebrar un país ferido por unha guerra recente. Conmoven as páxinas dedicadas a Monte Cassino, lugar dunha célebre batalla na que morreron 70.000 soldados no ano 1944. Ou as que contan a emoción contida dos cidadáns de Trieste, aínda naquela altura fóra da grande Italia por decisión das potencias gañadoras.

Hai neste libro moito máis que ciclismo, tanto que é posible que defraude a quen só busca un relato ben feito da pugna entre Bartali e Coppi. Para os que buscamos algo máis, estas 25 crónicas son unha delicia que se le no tempo en que apuras o café.

Sobre a chegada da carreira a Trieste, Buzzati escribe o seguinte:

He visto a hombres hechos y derechos secándose los ojos con el dorso de la mano, y se notaba que a través del velo de las lágrimas no veían nada más que manchas confusas que se escurrían frente al glorioso fulgor del sol. He visto a muchachos en motocicleta pasar una y otra vez por delante de nosotros alzando al viento con esfuerzo gigantescas banderas tricolor. He visto a los "cerillas", es decir, a los agentes de policía civil con uniforme azul oscuro de estilo inglés, y a los "boinas rojos" británicos mirándose en torno sin comprender. He visto a una señora anciana que nos saludaba desde un balcón como si fuéramos sus hijos mientras ponía en el gramófono esa vieja canción, ¿se acuerdan?, esa que dice: "Oh, Italia, Italia de mi corazón", y la voz ronca del disco se propagaba por la calle acallando misteriosamente el estruendo de los coches y atenazando los corazones con crueldad.

Dino Buzzati: El Giro de Italia (Gallo Nero, 2014)

(Na imaxe, Fausto Coppi por diante de Gino Bartali nunha etapa de montaña do Giro de Italia de 1949)

O home que estaba alí e non pechou os ollos

Desculpade, pero levo gastado todo este tempo tratando de esquivar a estupidez humana que me rodea e enchendo formularios que non teñen maior sentido que xustificar o posto que temporalmente ocupo. Sei que de cando en vez, por saúde mental, debo osixenar a mente fóra do traballo con esas cousas inútiles chamadas libros. É a miña medicina. E mellor aínda se son libros vellos de nomes esquecidos, que falan doutros tempos fuxidos que a min sempre me parecen próximos.

Estas semanas o nome que máis rula na cabeza é o de Manuel Chaves Nogales (1897-1944), sevillano, un dos xornalistas máis senlleiros da historia de España, fiel republicano e igualmente inimigo do fascismo como do comunismo, exiliado en Francia e Inglaterra, reporteiro en Berlín e Moscú. A súa memoria foi silenciada durante 50 anos posto que ninguén reivindica os homes honestos cando os que mandan son os miserables.

Chegadas as barbaridades, o fácil era pechar un ollo e contar só as perpetradas por un bando. Pero Manuel non era así. Amaba os desafíos. No seu libro máis famoso, unha colección de nove relatos titulada A sangre y fuego, hai para todos.

Algúns coñecen a Chaves Nogales pola súa biografía de Belmonte que, segundo parece é bastante máis que a biografía dun toureiro célebre. A súa escrita é xornalística, de gran reportaxe, posto que nunca se considerou literato. E iso que foi asiduo das tertulias madrileñas e tratou a Unamuno, a Valle-Inclán, a Azorín.

Cando tivo que fuxir de París pola inminente chegada dos nazis mandou queimar todos os seus papeis. Esa renuncia salvou a vida da familia, da que se separou para sempre partindo cara Inglaterra. Alí morrería antes de ver a derrota do fascismo.

Pouco a pouco a súa figura vaise coñecendo máis grazas á recuperación da súa obra. Tiven a honra de participar nun proxecto de crowdfunding para lograr a edición dun libro-dvd sobre a súa figura. Confeso o orgullo de ver o meu nome na lista de "mecenas" e confío na divulgación necesaria da obra e vida dun home exemplar.

O maioral Andrés Mares Pereira

Ramón Otero Pedrayo foi o cronista do tempo fuxido, testemuño vivo dunha época que ía morrendo diante dos seus ollos, deixando atrás oficios e costumes, lugares e persoas. Con nostalxia non disimulada, don Ramón adoitaba tomar a pluma estilográfica para lembrar ese pasado en contos e artigos xornalísticos.

Antes de existiren os coches de liña, os veciños das aldeas e das vilas ourensás movíanse dun lugar a outro en carros de cabalos, un medio de transporte condenado a morrer coa aparición do motor de explosión no último cuarto do século XIX. Don Ramón, nos seus anos mozos, foi cliente habitual das carruaxes que aínda ían desde o Carballiño a Ourense pasando por Trasalba. Moitos anos despois destas viaxes o patriarca das nosas letras lembraba, nun artigo publicado en La Región, a un dos máis coñecidos maiorais das terras do Arenteiro, Andrés Mares Pereira, falecido en México en agosto de 1953.

O MAYORAL

VERBAS DO MESTRE

Cando xa lle branquexaban moitos fíos de cañas na moura barba, o señor Andrés, decatouse das voltas do mundo e tivo o acordo decisivo que outros teñen na mocidá ou morren sin ter endexamais: a visión imperiosa d'unha nova forma de vida. E, secreamente, ben pensados os pro e os contra, camiñou pros Estados Unidos, afeitouse a barba e traballou n'unha fábrica chegando aixiña a ser un bon obreiro, un esforzo coscente, refreusivo, na grande enerxía ordeada dos homes de Nordamérica, que Walt Witman fai anos cantou.

Deixaba outra poesía. Pol'o pronto non volvía a vista tras de sí. Era un home. Cecais hoxe, decorrido'los anos non teña vergonza d'unha saudade cando o sol sachando as neboeiras lle leve lembranzas d'outras neboeiras da mañán.

Seu oficio faguiao madrugar c'as estrelas. Apenas o lombo da serra Madanela locía c'un soave violeta dinantes do abrente oubidoso. C'un cantar nos beizos entraba na coadra quente, abrigada. Os cabalos saudábano ledamente vibrantes do ledo contento de baixar as encostas galopando. O Andrés, ca sua chiqueta de pana vixilaba o coche, animaba os viaxeiros que chegaban c'a door terrible da madruga si eran cibdadaos, ou c'a rexa detremiñazón enérxima dos señores da aldea diante un novo día, e rubido no pescante c'o primeiro berro e o primeiro trallazo iba espertando as ruas do Carballino i-esparexendo pol'a campía a múseca graciosa dos axonxeres. O cantar da carreteira.

C'os coches as carreteiras figuraban máis novas, feitas d'onte, ainda non acostumadas a ser das terras que cruzaban. Os carromateiros acordábanse do tempo das bestas enfiadas c'os pelexos ó lombo, pol'as chairas da serra do Ribeiro e Sant-Yago, de Sant-Yago ó Ribeiro e coidaban ver a estrada aberta pra que eles folgaran dormindo na infinda recta das costas e das revoltas. O coche traguía unha velocidade burguesa, un progreso que non asustaba as quietas esceas dos antergos. Algús fidalgos e cregos e todo'los labregos non entraban pol'a novidade do coche. Os primeiros pol'o que tiña de cousa obrigada, de amingoamento do rango que da o sair a cabalo cando a un lle peta, camiñar divagatorio, independente como o rituro dos pazos. Os paisanos pol'a mesma razón e por non gastar os cartiños. Ainda se non beilaba a peseta nas aldeas. Total que no coche solo viaxaban señoritos, de volta da cobranza das rendas, recaudadores dos trabucos, algún crego sempre faguendo a críteca das parroqueas do camiño, as señoras que se mareiaban, o señor que faguia proieutos e gostaba de comer nas fondas d'Ourens co gallo de mercar un sombreiro ou visitar os fillos no colexio.

O Andrés d'endo seu pescante, nemetido a pedagoxía das rubilas e baixadas, tiña tempo pra mandar a marcha sonora do armatoste, pra cavilar e pro disfroite das cousas da popularidá. De cada porta, de cada tenda, salian a lle faguer un encárrego. Fose teas, cartas, pan carne, pescado, angueiras de banca, cobros e pagos, recados, regaliños; todo collía na arqueta do coche e na vasta memoria do Andrés que endexamais apontaba nin esquencia ren foran us miles de pesetas pra unha leria d'un groso mercader de Dacón ou o carrete fino pr'a costureira de Listanco. As mulleres saudábano con sorrires e grazas, os homes ofrecíanlle cigarros e vasos de viño branco. Trataba a todos con xentil familiaridá. Abrazaba rindo as patronciñas sin dentes e latricaba cos abades e cos médicos. Cada día a terra chaira e farta do Carballiño e as casas de Dacón, o pino onde escomenzaba a longa i-encostada rua de Maside, o baixo val de Punxín, as voltas d'Arrabaldo, a fonte d'Untes, o movemento do Ponte d'Ourens, asegún fora inverno ou vrán, con choiva ou sol, espertaban o fino comentario, a maxinación lembradora do Mayoral. Sabía os contos dos ladrós, as traxedias da casiña escuvrenada (sic) e comesta de loureiros, o señorío dos pazos mirados ao lonxe no agarimo das quebradas, os sitios onde choutaban as perdices, onde o viño era millor e cando paraba de ferver. As primeiras follas marelas dos negrillos traguianlle un sorbio d'outonia, mais o cantar o cuco nas regatas fondas a risa do Andrés era máis forte e máis leda. D'Ourens soilo coñecia a mañán trafagueira, chea de paisanaxe, as tendas, as oficiñas, pois a prima tarde cando os señores iban pro Liceu xa o coche saia botando chispas pol'os croyos da Porta do Concello pr'apañar a noitiña diantes as loces do Carballiño.

O Andrés estaba orgulloso da sua barba, da sua terra e do seu coche. Hastra que se falou dos autos e istes bichos mecánecos, coches sin alegria nin cabalos comenzaron a runfar pol'as carreteiras. Outros cocheiros resistíronse bravamente. O Andrés non era tipo pra figura arcáica ou pintoresca... as primeras canas na moura barba, dixo adeus ás fontes e as mulleres que lle confiaban encargos, e camiñou pr'as Américas. Sin remordemento, sin crítica de vello outras angueiras lle dan pan e seguridade. Bó exempro da xornaleira enerxia galega, sempre pra adiante. Mais e líceto sospeitarlle nas mañás de neboeiras e unha saudade das sonoras voltas e revoltas da carreteira do Carballiño.

RAMÓN OTERO PEDRAYO.

(La Región, 13 de setembro de 1953)

(Na imaxe, o Pazo de Trasalba.)

Usos novos do fósforo

Repasando os xornais do Ourense do século pasado un segue a atopar publicidade moi sorprendente, por calificala dalgún xeito. Xa teño publicado aquí algún deses anuncios lonxanos ao politicamente correcto. O de hoxe resulta ofensivamente machista. E dirán algúns con razón se o que quero é ofender. Non, máis ben o que trato é de rescatar estas pequenas mostras dun tempo que afortunadamente xa pasou e que alí debe ficar.

A imaxe xa o di todo pero o texto que é o miolo do asunto non se le ben:

"Es D. Fabián un bendito

al que su esposa trae frito.

Le hace barrer y fregar

y él lo hace sin protestar.

Señor ¿qué podré yo hacer

para dejar de barrer?

Si no quieres barrer más

FÓSFORO tú tomarás.

FÓSFORO FERRERO toma

y a su señora doma."

(La Región, 29 de maio de 1956)

Os libros esperan

Chegou o verán e todos, máis ou menos, sentimos a ilusión de que en poucos días teremos máis tempo libre que dedicarlle aos nosos pasatempos. Esa viaxe que imaxinas, ese proxecto que soñas, esa investigación que efectuar e eses libros que esperan no andel desde non sabes xa cando. Vicente Risco dedicoulle unha das súas famosas columnas a estes libros. É o seu momento.

HORAS

LOS LIBROS ESPERAN

Unos esperan en casa; otros esperan en la librería.

Los que están en casa esperan que uno tenga tiempo; los que están en la librería esperan que uno tenga dinero.

Y como dicen que el tiempo es dinero, todo es uno.

Los libros esperan; mientras uno busca tiempo para leerlos y dinero para comprarlos, puede uno hablar de ellos.

Puede uno hablar de ellos bien, puede uno hablar de ellos mal.

Puedo uno hablar de como son por dentro, o de como son por fuera.

La mayor parte los conocemos por fuera: por eso se dice: "leer los libros por el forro" –o se decía, pero se puede volver a decir.

Por el forro –que también se llama "cubierta" o "capa"– todos son muy bonitos, llenos de colorines y de figuritas, y de parejitas que se están mirando, como en las postales, y composiciones cubistas, que aún perviven, y de símbolos, y de muchas cosas más, que, como siempre, sería prolijo enumerar.

Esto de "sería prolijo enumerar" es, en realidad, una frase muy buena. Lástima que no se use. Es una muestra de compasión y de cortesía del escritor hacia el lector.

En este momento, no éramos lectores, sino contempladores.

Se dice también que "debajo de una mala capa se esconde un buen bebedor". Lo que no hemos oído nunca es lo que se esconde debajo de una buena capa.

Hoy los libros tienen todos buena capa. Pero a veces levantamos sin éxito esa capa. Lo que encuentra dentro es tan malo, que da gana de tirar con el libro, pero como es tan bonito por fuera, no se atreve nadie a tirarlo, y allí queda.

Por eso se puede sacar de aquí una enseñanza que no tiene que ver con los libros: aunque tengáis hijas feas, vestirlas bien.

Ya veis como los libros siempre enseñan algo, sin necesidad de abrirlos.

Tendrán enseñanza en el texto, pero también la tienen en el forro.

La Región, 19 de marzo de 1955.

A patria é a xustiza

Remata hoxe Manuel Rivas o seu artigo en El País, en alusión aos políticos alporizados pola decisión do xuíz Baltasar Garzón de iniciar unha causa contra o franquismo, cunha frase concluínte: "Mi patria es la justicia". Esa expresión ten ecos doutro tempo, de hai máis de cento dez anos para sermos máis exactos.
Emile Zola (1840-1902), o escritor francés de orixe italiana, célebre polas súas novelas da familia Rougon-Macquart, deu un paso ao frente e convertiuse probablemente no primeiro intelectual comprometido do noso tempo. A historia fixo correr ríos de tinta e é ben coñecida. O oficial francés de orixe xudea Alfred Dreyfus fora acusado de espionaxe a favor dos grandes inimigos do país, os alemáns. A acusación, falsa como logo se demostraría grazas entre outros a Zola, serviu para catalizar as forzas sociais e políticas máis reaccionarias de Francia. O profundo antisemitismo e un sentido exclusivamente militar da patria e da xustiza impedían a revisión do caso. A lóxica de estado non contemplaba recoñecer un erro aínda que ese erro tivese consecuencias tráxicas para un home honesto e para a súa familia.
O 13 de xaneiro de 1898 Zola publica no xornal L'Aurore unha longa carta titulada J'Accuse (Eu acuso) e dirixida ao presidente da República que se convertirá nun clásico do xornalismo. Este texto, de obrigada lectura para estudantes e amantes da prensa libre, contén expresións dunha contundencia moi actual:

"O meu deber é falar, non quero convertirme en cómplice."

"A miña única preocupación é a luz, en nome da humanidade que tanto ten sofrido e que ten dereito á felicidade. A miña ardente protesta non é máis que o berro que me sae da alma. Que se atrevan a levarme á Sala do Criminal e que a investigación se leve a cabo a plena luz do día!"



(Na imaxe superior a portada do diario L'Aurore coa carta de Zola. Abaixo, o capitán Alfred Dreyfus).

Cultura e Natureza

É amplamente sabido que Vicente Risco foi o descubridor en España do poeta bengalí Rabindranath Tagore, premio Nobel de Literatura en 1913. Foi a finais dese ano cando Risco impartiu unha conferencia sobre Tagore no Ateneo de Madrid cando Tagore era un completo descoñecido. Esa admiración primeira desapareceu en 1930 ao asistir Risco a unha conferencia do escritor bengalí na Universidade de Berlín.

Para Risco, que durante toda a súa vida declarou o seu fervor orientalista e a súa crítica ao mundo moderno, Tagore tiña que ser unha figura chamativa pois sempre foi defensor do espírito e a natureza. Ademais Tagore, que non so foi poeta senón tamén educador, filósofo, músico e pintor, formulou con frecuencia opinións sobre a relación entre Oriente e Occidente. E precisamente a estas opinións fai referencia Vicente Risco nun artigo publicado nas páxinas literarias do diario Galicia a comezos de 1925.

"CULTURA E NATURA

Na primeira conferencia das que compoñen o seu libro "Sadhana (The realisation of life)", o gran poeta e pensador indo Rabindranath Tagore ten un geito moi inteligente de caraiterizal-a civilización ocidental, seja europeia, ou euramericana, n-estas verbas: "O Oeste parece acharse soberbio de pensar qu' está subjugando á Natureza, coma s'estiveramos vivindo n-un mundo nemigo, onde tiveramos qu'arrincal-o que precisamos d'un estrano e mal disposto arranjo das cousas. Iste sentimento é o produto dos muros das cidades, hábito e educación da mente. Porque na vida da cidade, o home, naturalmente, dirige a luz concentrada da súa visión mental sobr'a sua propria vida e obras, e isto crea unha artificial disociación antr'il e a Natureza universal no seio da que vive".

É certo. A Europa concibe a civilización com'o trunfo do home sobr'a Natureza. Os filósofos ten estabelecido, e agora no noso tempo vólvese repetir d'abondo, a oposición: "Cultura-Natura". A filosofía foi de cote, na Europa, antropocéntrica, mais iste antropocentrismo, iste humanismo absoluto na conceición do mundo, do pensamento e da vida, acentuouna sobre todo a filosofía racionalista post-kantiana. E agora din que volve, hoje, ao dia seguinte de a cencia positiva ter mostrado ben a dependenza na que o home, ser como outros seres parte da Natureza, achase respeito da Natureza qu'o arrodeia, e qu'il mesmo leva adentro de si... Mais il arredase, alá na sua ideia da Natureza, érguese idealmente por riba d'ela e estabelece a dualidade do seu eu coma potenza, por frente o mundo d'afora, a Natureza, que considera apenas com'unha resistenza que s'opón á sua aición."

Galicia, 11 de xaneiro de 1925.

.

No resto do artigo Risco quere combater esta filosofía admitindo que xa que a síntese do dualismo Cultura-Natura non semella posible, mellor sería a adaptación intelixente do home ao medio natural. Esta opción lévalle a formular unha concepción "ruralista" da civilización que, segundo Risco, Galicia e os países célticos encarnarían mellor que ninguén e que Portugal quizais estaría chamado a "espallar polo mundo esta boa nova".

-

O Parnaso está lonxe

Seguimos coa frustrada festa da poesía preparada para o 21 de marzo de 1955 no Liceo de Ourense. Vicente Risco reaccionou ante o fracaso da iniciativa coa súa arma favorita: a ironía.

HORAS
¿Qué ha pasado? ¿Qué viento de marzo ahuyentó la bandada de pájaros cantores?
Se puede imaginar una huelga de cualquier cosa, antes que una huelga de poetas.
En el año 1919, eran en Orense, entre probados y sospechosos, 530, alrededor de la décima parte de la población, sin contar aquellos de quienes no se podía suponer, y que posiblemente componían versos en secreto.
Teniendo en cuenta el aumento de la población debiera haber ahora 5.500. ¿En dónde están? ¿En dónde se meten?
Ahora debiéramos llamar, uno por uno, a todos los conocidos, por sus nombres: ¿Qué ha sido de Fulano? ¿Por dónde anda Mengano?
No lo hago, francamente, por temor a los no llamados.
"Posío" los ha llamado, en nombre de la Primavera. Con su llamamiento, les ha dado salvoconducto, podían acudir sin temor.
Acudieron en todas partes: en Vigo, en Carballino. Nos han pisado, por culpa nuestra. Es increíble.
Yo les diría, con Nietzsche: "No aplacéis vuestras acciones para más tarde". Los versos lo mismo dicen hoy que mañana; siempre os atrapará por sorpresa la Primavera, estad siempre dispuestos a esperarla; por mucho que se esconda, algún día se descuidará, y mostrará, aunque no quiera, su faz radiante. No permitáis que os coja en falta.
No tengáis cuidado, todavía no están tasados (sic) los laureles. Se ha escrito: "Les lauriers sont coupés": pero no hagáis caso, no están más que podados.
Pero en fin, ahora ya fué.
Sin embargo, queda una posibilidad: que hayan ido a reunirse en el Parnaso.
Pero el Parnaso está muy lejos.

La Región, 23 de marzo de 1955.

(Na imaxe, O Parnaso de Rafael Sanzio).

A Primavera, festa da poesía

Non lembro quén dicía aquelo de "a poesía non se vende... nin sequera se compra". Do que si que me acordo é daquela canción dos vigueses Golpes Bajos: "Malos tiempos para la lírica". Pois ben, o 21 de marzo é declarado o Día Mundial da Poesía desde o ano 2000. Cando lle hai que dedicar un día a algo, mal asunto. Será que non goza de boa saúde o enfermo. No Liceo de Ourense celebraron o xoves un acto cultural no que medio cento de mozos recitaron variados poemas.

En marzo de 1955 xa en Ourense se pretendía facer unha grande festa da poesía. Foi un fracaso estrepitoso. Vicente Risco foi o seu máximo impulsor e, contra o seu habitual escepticismo e ironía, parecía verdadeiramente ilusionado coa idea:

HORAS

Estas "Horas", por tratarse de quien se trata, son horas extraordinarias. La poesía siempre lo es, por su naturaleza, y las horas que se le dedican, para hacerla, para escucharla y para escribir sobre ella, más aún.

Estas "Horas" están escritas a las cuatro y media de la tarde del día de ayer, 21 de marzo de 1955, después de la hora oficial designada para entrar la primavera y tres horas y media antes del comienzo de la Fiesta.

Han sido escritas en cumplimiento del rito nuevo, que se ha establecido, en recuerdo de todos los ritos perdidos que en otro tiempo alegraban la vida de las gentes.

Cómo ha sido posible escribirlos antes de la Fiesta, se comprenderá muy bien recordando que las reseñas de toros se escriben antes de la corrida. Las fiestas de la Poesía tienen de común con las corridas, por lo menos, el riesgo.

El motivo de anticiparlas es que, tan bueno como describir la fiesta, es imaginarse cómo será.

Es como quien juega a lo que se llama "una ciega".

Hasta ahora —siempre hay que tener esperanza en la sorpresa— es un parecer que no concurrirán tantos poetas como desearíamos.

De este modo sube el papel de los que concurran, y también se les exigirá mayor esfuerzo.

Como lo más probable es que la Primavera no asista a la Fiesta, los poetas tendrán que suplirla creando en el salón del Liceo, tan blanco y tan barnizado, un clima de flores y de pájaros, muy difícil en nuestros días.

Tendrán que dar cuerpo, si no sensible, representable, a la primavera imaginaria que cada uno está obligado a llevar dentro, por su edad —los poetas suelen tener siempre veinte años tan solo, aún al final de una larga vida— y por la antigüedad de su menester, que nació con el hombre.

Tienen que hacernos ver, con el ojo hiperfísico, la Primavera que huye de nuestros sentidos físicos, inobediente al curso del año.

Nada les es más fácil, si quieren, tanto más, que la Primavera igual se crea riendo que llorando, pues tiene su melancolía color malva, en el cielo y en la tierra, y no hay poeta completo sin lágrimas.

Bueno, señoras y señores, esto iba a ser la crónica profética de la Fiesta de la Poesía de 1955; pero en lugar de una crónica, salió un programa, casi una consigna, por lo menos una instancia.

Que no será atendida por los poetas, seguramente.

Y harán bien, porque lo primero es su libertad. Dejadlos volar por las cuatro estaciones, que, a lo mejor, ellos bien saben.

La Región, 22 de marzo de 1955.

Debaixo da columna de Risco a redación do xornal publicaba unha curiosa nota explicativa:

"Como tantas noticias desiderativas, la de don Vicente Risco ha quedado sin cumplir. Convocada la "Fiesta de la poesía" para las ocho de la tarde de ayer en el Liceo, no pudo celebrarse por falta de poetas. Orense, donde el calor de la incubadora natural de las Burgas es tan favorable para la cría de "inspirados", sufre al parecer un colapso: Homero duerme, y deseamos que el despertar llegue pronto, antes de que su prolongación pueda desacreditarnos y ocasionar que Orense sea dado de baja en el mapa mundi de la lírica."

(Na imaxe, A Primavera de Sandro Botticelli)

O xornalista Manuel Lustres Rivas

A escolma biográfica publicada pola editorial Galaxia co título Xornalistas con opinión inclúe nesta primeira entrega a dous grandes persoeiros da ría de Arousa. Un desta ribeira pontevedresa, Julio Camba; e o outro daquela ribeira coruñesa, Manuel Lustres Rivas. Xa falaremos noutra ocasión do vilanovés. Agora quero determe na figura deste último, glosada nesta recopilación por Montse Calvo.

Manuel Lustres Rivas naceu perto do peirao de Ribeira en 1888 (o mesmo ano que Otero Pedrayo). Trasladouse a Compostela para seguir estudos de medicina. Alí fixo amizade con Castelao e participou nas tertulias do Café Colón. Moi cedo prende nel a vocación de xornalista estreándose nesas lides en El Miño, o diario liberal ourensán no que tamén se iniciou Vicente Risco (1898-1913). Máis tarde colabora no máis importante diario vilagarcián da época: Galicia Nueva. Tamén traballou nos inicios da publicación Vida Gallega, compartindo colaboracións co propio Castelao.

En 1922 pasou a ser redactor xefe do xornal vigués Galicia, unha das cimas do xornalismo galego do século XX, contemporáneo e irmán do ourensán La Zarpa. Despois de deixar a redación emigra á Arxentina aínda que segue a colaborar co xornal enviando crónicas daquel país. Pouco despois regresa a Galiza e colabora no Faro de Vigo e outros medios.

A súa vocación xornalística vai moi vencellada ao seu fondo compromiso político. Nun primeiro momento loita polas reivindicacións do campesiñado xunto á egrexia figura de Basilio Álvarez. Dirixe El Heraldo Gallego en 1913 e os seus artigos tamén aparecerán máis tarde no citado La Zarpa, diario agrarista fundado polo abade de Beiro.

Comprométese co galeguismo e o nacionalismo durante o final da Ditadura e a Segunda República. Finalmente, vai formar parte da lista de homes da nosa cultura asasinados polos sublevados no ano 1936. É detido en Vigo, trasladado logo á illa de San Simón e executado na devesa da Concheira (Redondela) en novembro de 1936. Hoxe en día, lamentablemente, é unha figura case esquecida, por iso vale moito a pena a iniciativa deste grupo de investigadores encargados de recuperar unha parte importante da nosa memoria histórica e cultural.

Unha casa centenaria

En Ourense existe unha institución que está a punto de converterse en centenaria. Referímonos ao diario La Región. O 15 de febreiro de 2010 fará 100 anos que saiu á rúa. Para moitos ourensáns, maiores e non tan maiores, a lembranza da redación e dos talleres do xornal está moi vencellada á rúa Cardeal Quiroga (Luis Espada cando naceu o xornal) pois alí estiveron desde a súa fundación até finais dos anos 80, momento no que se trasladaron ao polígono de San Cibrao. Lembro ir alí con meu pai sendo eu neno, entrar por aquel longuísimo túnel escuro, saudar ao conserxe, contemplar abraiado aqueles enormes rolos de papel, subir as longas escaleiras e ir ver aquelas sorprendentes máquinas que escribían soas mentres uns homes recortaban e pegaban follas transparentes sobre mesas iluminadas.

Moito tempo despois convertínme eu en xornalista. Non sei se por aquel primeiro asombro da infancia. E acabei traballando na redación de La Región, con esa inocencia xa perdida. Ás veces un bota de menos ver o mundo a través dos ollos dun neno.

E rescatamos aquí un artigo máis da serie das "Horas" de Vicente Risco que, precisamente fala da casa do vello xornal:

"Esta casa de LA REGIÓN es una casa maravillosa.

Le suceden cosas extrañas y contradictorias:

Es casa, y no vive nadie en ella. Crece rápidamente y no se la ve crecer. Tiene puerta y portal, y no se puede entrar en ella. No se puede estar en ella y está llena de gente. Está llena de gente, y no vive en ella ninguna. Es ya inmensa y no cabe en ella lo que hay que meter, a pesar de estar hecha para meter cosas.

Ya sé que se me van a preguntar muchas cosas, por lo cual voy a contestarlas antes de que me las pregunten.

¿Cómo, si es casa, no vive nadie en ella?

Porque no está hecha para vivir; porque no se cabe en ella, y por otras cosas.

¿Cómo, si es inmensa, no se cabe en ella?

Porque ya está llena. Primero estuvo llena de obreros; ahora se va llenando cada vez más de papel. Conforme salen los obreros, va entrando el papel. Venid a verla, porque jamás habréis visto tanto papel junto.

Hay tanto papel, que no tenemos papel para escribir.

¿Cómo, si tiene puerta y portal, no se puede entrar en ella?

Porque debajo del portal se abren profundos y tenebrosos subterráneos donde huele a demonios y donde a lo mejor estos demonios están escondidos en la oscuridad para cortaros el pescuezo.

Porque para entrar, hay que pasar por unas tablas tendidas sobre el abismo, como el Puente de las Almas, de que habló Ardai Visaf, y a un pequeño descuido que tengáis, caéis en lo profundo... Hay que ir con los cinco sentidos, y como a todos nos falta alguno, sobre todo el común, pues ya se ve lo que puede pasar.

¿Por qué no se ve crecer la casa?

Porque no crece por afuera, sino por adentro. Por afuera está como si tal cosa; pero por adentro se va ampliando, alargando, ensanchando, estirando, aumentando, tanto que parece que se anda por los pasillos y los salones de San Martín Pinario de Santiago.

En el sitio de una casa como cinco, hay metida una casa como doscientas. Tiene una cabida imposible, y sin embargo, se ha alcanzado esta cabida.

Y sin embargo, por fuera no se le nota nada.

Todavía: si, a pesar de tener puerta y portal, no se puede entrar en ella, ¿cómo es que entran ustedes?

Pues verá: unos, porque son muy valerosos y pasan el puente de tablas sin novedad, jugándose la vida y acaso el alma.

Otros, porque son buenos gimnastas y dan un gran salto que los lleva de la calle a la escalera.

Otros entran por la chimenea, viniendo hasta el tejado en helicóptero.

Otros, por medio de la magia."

Horas, Vicente Risco.

La Región, 12-01-1955.

(Na imaxe antiga librería de La Región situada na rúa Cardeal Quiroga)