A casa de Stefan Zweig

A cidade de Salzburgo está encaixada entre dous pequenos montes, o Mönchsberg e o Kapuzinerberg. Subir este último, o monte dos Capuchinos, é un paseo curto pero esgotador, que deixa a calquera sen folgos aos poucos metros de comezar. Por un camiño realmente empinado achegámonos o 1 de novembro ao pé do convento que lle dá nome ao monte. Desde alí, entre a enramada das árbores outonizas case non se podía distinguir a que foi vivenda de Stefan Zweig entre os anos 1919 e 1934. A casa é hoxe propiedade privada e inaccesible. O camiño que a bordea leva o nome do escritor e a moi poucos metros da entrada hai un discreto recordatorio dos quince anos que alí viviu.

Como conta o propio Zweig no seu libro de memorias (El mundo de ayer, Acantilado, 2001), por esta casa pasou toda a intelectualidade europea do período de entreguerras, algúns mesmo viviron temporadas aquí: Romain Rolland, Thomas Mann, H.G. Wells, Hugo von Hofmannsthal, Jakob Wassermann, James Joyce, Emil Ludwig, Franz Werfel, Paul Valéry, Arthur Schnitzler, Maurice Ravel, Richard Strauss, Bela Bartók, Arturo Toscanini, etc. Pero en 1934 toda esta actividade vaise interromper de súpeto e para sempre:

"Por una insólita casualidad, al día siguiente se produjo, en relación con estos acontecimientos, un hecho decisivo en mi vida. Aquella tarde en que regresé de Viena a la casa de Salzburgo encontré montones de galeradas y cartas y trabajé hasta muy entrada la noche para terminar el trabajo atrasado. Al día siguiente, mientras todavía estaba leyendo en la cama, llamaron a la puerta; nuestro bueno y anciano sirviente, que nunca me despertaba si yo no le indicaba previamente una hora concreta, apareció con la cara desencajada. Me dijo que tenía que bajar, que habían venido unos señores de la policía para hablar conmigo. Me sorprendió un poco, pero me puse la bata y bajé al piso inferior. Me esperaban allí cuatro policías de paisano, los cuales me comunicaron que tenían orden de registrar la casa; les tenía que entregar en el acto las armas de la Alianza Defensiva Republicana que tuviera escondidas. 

Confieso que en el primer momento estaba demasiado desconcertado como para formular una respuesta. ¿Armas de la Alianza Defensiva Republicana en casa? Era demasiado absurdo. Nunca me había afiliado a ningún partido, la política nunca me había interesado. Había estado fuera de Salzburgo durante meses y, aparte de todo eso, habría sido lo más ridículo del mundo tener un arsenal de armas precisamente en aquella casa, situada en las afueras de la ciudad, en una montaña, de modo que habría sido fácil ver a cualquiera entrando o saliendo con un fusil u otra arma. Mi respuesta, pues, fue fría: "Adelante, busquen." Los cuatro detectives recorrieron la casa, abrieron unos cuantos armarios, pegaron golpes en cuatro paredes, pero, por su modo de proceder, en seguida vi claro que aquel registro era pro forma y que ninguno de los cuatro hombres creía de veras que hubiera un arsenal de armas en la casa. Al cabo de media hora dieron por acabada la visita y se marcharon.

Por qué esta farsa me exasperó tanto en aquel momento exige, por desgracia, una observación histórica aclaratoria. A saber: en estas últimas décadas Europa y el mundo casi han olvidado lo sagrados que eran antes los derechos de las personas y la libertad civil. Desde 1933, registros, detenciones arbitrarias, confiscaciones de bienes, expulsiones de los hogares y de la patria, deportaciones y cualquier otra forma de humillación se han convertido en algo habitual, casi natural; prácticamente no recuerdo a ninguno de mis amigos europeos que no haya padecido una cosa u otra.

(...)

Tras aquella visita oficial mi casa dejó de gustarme y tuve el presentimiento de que aquellos episodios no eran sino el tímido preludio de intervenciones de mayor alcance. Aquella misma tarde empecé a empaquetar los papeles más importantes, decidido a vivir en adelante en el extranjero, y aquella separación significaba mucho más que abandonar la casa y el país, pues mi familia sentía un gran apego a aquella casa, que consideraba su patria, y amaba al país. Para mí, en cambio, la libertad individual era lo más importante del mundo. Sin informar de mi propósito a ningún amigo ni conocido, dos días más tarde emprendí viaje a Londres; lo primero que hice al llegar fue comunicar a las autoridades de Salzburgo que había abandonado definitivamente mi domicilio en esa ciudad. Pero, desde aquellos días en Viena, sabía que Austria estaba perdida... aunque sin saber todavía cuánto perdía yo mismo con ello."

Berlín, cidade inabarcable

Xa non me satisfacen as viaxes se antes non atopo a forma de achegarme á historia do lugar, á súa fisonomía intelectual, ás súas entrañas. No mes de febreiro visitei por cuarta vez na miña vida a cidade de Berlín e resulta apaixonante comparar eses catro tempos diferentes pois Berlín é unha urbe enorme en continua transformación.

A primeira vez foi impactante. Era o verán do 95. Apenas seis anos antes asistiramos pola televisión ao derrubamento do infame muro. Foron tan só unhas horas, as suficientes para facer un longo paseo desde Alexander Platz até o Tiergarten, emocionados ao cruzar a Porta de Brandeburgo. Sorprendían os amplos espazos sen edificar, extensións enormes de solares grises, enlamados. O día era gris tamén, con moitas nubes no ceo e ameazando chuvia. Un par de anos despois puiden visitala con algo máis de tempo achegándome incluso ao estadio olímpico, que inevitablemente fai lembrar aquel 1936 de Hitler no palco e Jesse Owens na pista pulverizando rivais arios.

Voltei no 2006, con máis tempo aínda e coa excusa do mundial de fútbol. Había alegría polas rúas, xentes de todas as nacionalidades, grandes edificios naqueles solares grises do 95. A final entre franceses e italianos foi un acontecemento extraordinario, deses que tampouco se esquecen.

Desta vez tratei de aproveitar mellor as visitas. Coñecín os museos Pergamon e o Neues, que gardan tesouros fantásticos como a Porta de Ishtar ou o busto de Nefertiti. Seguín o percurso do muro naquelas zonas que por dar testemuña ás xeracións vindeiras foron conservadas tal como se levantaron. Acompañeime de lecturas de ensaio e de ficción sobre o Berlín das primeiras tres décadas do século XX, lecturas sobre a prensa popular da época, sobre os cafés, os magníficos cinemas da UFA, as tertulias dos artistas, dos escritores. Nomes como os de Döblin, Brecht, Hessel, Tucholsky, Roth...

Berlín é unha cidade que marca unha experiencia. Se reparas na Potsdamer Platz e reflexionas en que foi un dos puntos con máis tráfico durante os anos vinte e trinta, un ermo arrasado na guerra e invadido polo muro durante corenta anos e agora o punto onde se concentran os principais rañaceos da cidade, decátaste axiña de que Berlín é algo inabarcable, cambiante, vivo, en continua transformación histórica.

Roth e Owen: os dous lados da trincheira

Un ten ás veces a sensación de que uns autores conversan con outros desde as distancias, un desde a páxina vinte e catro e o outro desde a dezanove, un desde unha novela histórica e o outro desde un poema lírico, mesmo desde séculos distintos, un desde a mesa ben abastecida con carnes e bo viño e o outro desde o cuarto minúsculo dunha pensión modesta nun barrio obreiro. Este diálogo fructífero realmente só ocorre na nosa cabeza e ten moito que ver co particular itinerario de lecturas e coas nosas experiencias persoais.

Lendo estes días de vacacións a obra un tanto ecléctica de Joseph Roth titulada El Anticristo sentín axiña o eco da voz daquel poeta inglés do que xa teño escrito hai varios anos e que se chamaba Wilfred Owen. Roth e Owen participaron na mesma guerra, a Gran Guerra do 14. Claro está, desde trincheiras opostas. Pero nas súas palabras hai ecos de certo entendemento. Se o poeta Owen tiraba por terra o tópico latino que afirmaba a grandeza de morrer pola patria ("Dulce et decorum est pro patria mori"), o xudeu da Galizia austrohúngara convertido ao catolicismo Joseph Roth facía crítica das condecoracións militares e da lóxica absurda dos exércitos:

Aunque es raro que el mal seduzca a los soldados con las monedas contantes y sonantes que los demás introducen en sus bolsas, los seduce con otras similares, algo más grandes, que ellos sujetan sobre sus pechos. Y los seduce también con estrellas e insignias, con cintas, galones y ribetes. He visto cómo una hora antes de partir para hundirnos entre los brazos de nuestra madre, la muerte, algunos se apresuraban a lograr por medio de tretas, vilezas y artimañas de una necia ambición, y utilizando incluso la violencia física, una estrella más, una insignia o un galón para diferenciarse de los otros por semejantes cosas en el momento mismo en que todos iban a morir. El tren que nos llevaba a todos al campo de batalla estaba compuesto de distintos vagones; y en los mejores iban sentados quienes tenían más galones y mejores insignias.

Joseph Roth: El Anticristo (Capitán Swing, 2013)

Risco e a estatua do Padre Feijoo

Nunha das primeiras colaboracións de Vicente Risco para o diario La Zarpa, en outubro de 1921, o asunto elixido foi a estatua do Padre Feijoo e particularmente o simbolismo que aos ollos de Risco tiña a súa especial ubicación na cidade de Ourense. O monumento fora inaugurado en 1887 e viña a ser a homenaxe, un pouco tardía, con motivo do segundo centenario do nacemento do polígrafo sen dúbida máis relevante que deu a nosa provincia.

O texto está cheo de ironías ao máis puro estilo Risco. E non só iso, proporciona unha interesante descrición da vida da época. Ninguén como don Vicente para observar ese detalle que ao resto dos mortais se nos escapa. Manteño a ortografía orixinal porque ademais penso que transmite moi ben esa forma de falar que temos os ourensáns.

Ourense e o P. Feixóo

Aquela praziña leda e churrusqueira está antr'o Ourense novo y-o Ourense vello. Horto pechado aquil xardiniño, esí e todo, sentados no poyal, poden botar unha pausa os paisanos que veñen á vila, os traballadores nas horas de lecer, os probes nas horas que non son horas de pidir.
Tranquío na sua quetude de bronce, o monxe sigue a pensar, cecais incoscente de qu'aló dende Ithaca, na outra veira do Atlántico, Primitivo Sanjurjo ouvise o seu palique cos Centauros... Debes'estar ben eli n-aquel xardiniño xeitoso, mais tamén custou ó bó benedictino aguantal'a verborrea lírica y-oratoria de dous certames. Ten o sitio ben ganado.
Mais ficar, ficou n-unha posición simbóleca. Ten atrás a mole do Seminario, firme nas suas pedras asentadas unhas nas outras com'as proposiciós da Cencia Teolóxica, qu'é entre todas, a mais arquiteutural, e o Istituto vello, coas suas pedras saturadas da Físeca de Lastres e da Filosofía Kraussista de Sieiro. Ten de frente a barbería do Bóveda, que é unha dependencia d'aquela Repúbrica das Letras da qu'il cobizaba ser libre cibdadán. De boa gana viría il a que lle figueran elí a tonsura, parolando co-algún d'aquiles parroquianos adiantados no pensamento, da filosofía do cubismo ou da teoría da relatividade.
O Ourense vello, atrás; o Ourense novo, adiante... Pois á esquerda ten unha das fortalezas do comercio, a Casa Simeón, onde cáxeque non hai pai que non agarde colocar un fillo... E si olla pr'a direita, aínda enxerga as fenestras atrás das que, Amador Villar mete o latín y-o francés nas cholas de promociós e promociós d'estudantes, ou compón de tempo en tempo famosos versos cheos d'enxebreza.
O Padre Feixóo está como quer, está com'o rei n-un cesto. Pola mañá pásanlle por diante señoras que van de tendas, empreados que saen da oficiña e cameós automóveles. Pola noite mira d'esgueito o paseio de diante do cine...
A pensar, a pensar, se considera ben o que pasa arredor d'il nos catro puntos cardiás, ainda pode sacar da sua chola de bronce outros tantos tomos do Teatro Crítico.
Porque il é, plasmada en bronce, a y-alma céltiga d'Ourense, inqueda y-amiga d'andar pola nova, que profesou o kraussismo con Sieiro no Istituto vello, e hoxe profesa o bergsonismo en Calros Fernández-Cid na barbería do Bóveda... Alma rara, aguda e riseira, rebelde y-amorfa, inqueda e cansa, sinxela e con trastenda, fervendo na Burga y-aterecéndose nas brétemas do río Miño, parindo a cotío artistas e poetas y-acatando os políticos, erguéndose en xúrdia enxebreza e traguendo d'afora redentores.
Ainda hei falar mais d'Ourense.

(La Zarpa, 29-10-1921)

Na imaxe tomada na inauguración do monumento non se ve aínda o edificio Simeón posto que este foi erguido dez anos despois.

Coppi, Bartali e unha carreira para un país

Coméntame meu irmán que os libros sobre deporte están a vivir actualmente unha época dourada de vendas e aprecio por parte do gran público. Hai nos andeis das librarías biografías de grandes deportistas, monográficos sobre certas épocas máxicas, sobre campionatos mundiais, sobre equipos de lenda, etc. Pois ben, neste xénero deportivo penso que debeu de ser un pioneiro o fulano ao que se lle ocorreu reunir nun volume todas as crónicas que Dino Buzzati enviaba ao Corriere della Sera despois de cada etapa do Giro de Italia de 1949.

Non son especialmente afeccionado ao ciclismo, pero si a Buzzati. E cando souben que a editorial Gallo Nero publicaba unha nova obra de Buzzati non dubidei en adquirila na última Feira do Libro de Madrid. Polas miñas mans xa pasaron as tres antoloxías de relatos que publicou Acantilado, e, como non, o Deserto dei Tartari, pero un libro sobre o Giro? Nin o imaxinara.

É marabilloso como Buzzati nos conta esa épica do vello ciclismo, das estradas poeirentas do Sur e enchoupadas do Norte, e dos homes coa cara cuberta de lama, desas enormes montañas dos Alpes e dos Dolomitas ou das fermosas paisaxes de Calabria ou do Véneto, das mozas bonitas nos balcóns da Italia meridional, dos vellos sabidos de todo, dos rapaces á caza dun autógrafo. Buzzati fai as crónicas con ese estilo seu entre inocente e trascendental, comparando de xeito voluntariamente esaxerado a Coppi e Bartali con Aquiles e Héctor, sabéndose inexperto en cousas de ciclismo pero sabio en historias e filosofías.

O Giro do 49 significou a victoria de Coppi sobre Bartali. O novo ciclista, moderno, urbano, elegante, sofisticado, derrotaba ao home de campo, rudo, honesto, brusco e forte como unha rocha. Que grandes personaxes para toda unha epopeia.

Ademais, nas crónicas, que supoñemos escritas coa premura e urxencia propias do xornalismo, hai unha continuidade extraordinaria. Por iso a lectura é fluída como un río. E por tras das escapadas e dos pedais, Buzzati tamén nos amosa unha nova idea de Italia e de unha carreira nacional pensada para unificar e vertebrar un país ferido por unha guerra recente. Conmoven as páxinas dedicadas a Monte Cassino, lugar dunha célebre batalla na que morreron 70.000 soldados no ano 1944. Ou as que contan a emoción contida dos cidadáns de Trieste, aínda naquela altura fóra da grande Italia por decisión das potencias gañadoras.

Hai neste libro moito máis que ciclismo, tanto que é posible que defraude a quen só busca un relato ben feito da pugna entre Bartali e Coppi. Para os que buscamos algo máis, estas 25 crónicas son unha delicia que se le no tempo en que apuras o café.

Sobre a chegada da carreira a Trieste, Buzzati escribe o seguinte:

He visto a hombres hechos y derechos secándose los ojos con el dorso de la mano, y se notaba que a través del velo de las lágrimas no veían nada más que manchas confusas que se escurrían frente al glorioso fulgor del sol. He visto a muchachos en motocicleta pasar una y otra vez por delante de nosotros alzando al viento con esfuerzo gigantescas banderas tricolor. He visto a los "cerillas", es decir, a los agentes de policía civil con uniforme azul oscuro de estilo inglés, y a los "boinas rojos" británicos mirándose en torno sin comprender. He visto a una señora anciana que nos saludaba desde un balcón como si fuéramos sus hijos mientras ponía en el gramófono esa vieja canción, ¿se acuerdan?, esa que dice: "Oh, Italia, Italia de mi corazón", y la voz ronca del disco se propagaba por la calle acallando misteriosamente el estruendo de los coches y atenazando los corazones con crueldad.

Dino Buzzati: El Giro de Italia (Gallo Nero, 2014)

(Na imaxe, Fausto Coppi por diante de Gino Bartali nunha etapa de montaña do Giro de Italia de 1949)

Sanary, o paraíso dos exiliados (I)

Na miña última viaxe, hai tan só unha semana, tiven a oportunidade de achegarme a ese fermoso lugar onde o Mediterráneo bica a costa de Francia con inigualable suavidade. Toda a liña sinuosa que vai de Perpignan a Menton agocha paisaxes case de soño, calanques de viva pedra branca sobre un mar verdello, portos e praias ateigadas no verán, lagoas e marismas habitadas polas aves máis diversas... 

A corenta e cinco minutos de Marsella existe unha pequena vila chamada Sanary-sur-Mer que nos anos 30 do pasado século, cando debía de ser tan só unha aldeíña de pescadores, serviu de refuxio temporal para algúns dos máis importantes artistas e intelectuais alemáns, austríacos e mesmo ingleses que trataban de fuxir da barbarie do nazismo. 

Neste lugar tan tranquilo, que a min tróuxome recordos do Corcubión da miña infancia, foi onde Aldous Huxley escribiu a súa famosísima novela Un mundo feliz (Brave New World). Na lista de personalidades aparecen nomes destacadísimos daquela época como Thomas e Heinrich Mann, Bertolt Brecht, Joseph Roth, Lion Feuchtwanger, Stefan Zweig, etc.

No ensaio de John Russell Taylor sobre os exiliados europeos en Hollywood hai dúas páxinas dedicadas a Sanary e ás persoas que alí pasaron temporadas durante aquela década:

Al partir de Alemania, Heinrich (Mann) se había dirigido directamente hacia Niza, donde se estableció temporalmente y se puso a trabajar en su serie de novelas sobre Enrique IV de Francia, así como a escribir artículos antinazis en el “Depeche de Toulouse”. Su amigo, y también de Thomas (Mann), René Schickele, ya estaba viviendo en la Riviera francesa en una pequeña ciudad llamada Sanary-sur-Mer, y en junio de 1933, cuando Thomas buscaba un lugar cómodo donde pasar el verano después de sus primeros meses en Suiza, Schickele sugirió que se fuera a vivir allí. Heinrich se fue a Bandol para estar cerca y la colonia alemana en Sanary se completó pronto con otros visitantes como Alfred Doeblin, Ludwig Marcuse, Ernst Toller y Bertolt Brecht.

De hecho, Sanary tenía ya en su historia a artistas e intelectuales. A principios de siglo muchos pintores habían estado de visita y antes de la Primera Guerra Mundial, Katherine Mansfield pasaba allí sus inviernos con regularidad. A través de ella, D.H. Lawrence la había conocido, y eventualmente a través de él Aldous Huxley y su mujer, quienes compraron una villa en 1930 y pasaron temporadas allí regularmente hasta principios de 1937. Gracias a ellos, otros escritores ingleses como Cyril Connolly y Brian Howard también la visitaron. El destacado crítico de arte alemán Julius Maier-Graefe ya vivía en Sanary cuando los nazis subieron al poder. Pero se convirtió, y siguió siendo, el lugar de encuentro más importante de los exiliados alemanes, básicamente, desde 1933, gracias a la influencia del más importante de los nuevos residentes, Lion Feuchtwanger, el popular novelista internacional.

John Russell Taylor: Extraños en el paraíso (T&B editores, 2004)

O home que estaba alí e non pechou os ollos

Desculpade, pero levo gastado todo este tempo tratando de esquivar a estupidez humana que me rodea e enchendo formularios que non teñen maior sentido que xustificar o posto que temporalmente ocupo. Sei que de cando en vez, por saúde mental, debo osixenar a mente fóra do traballo con esas cousas inútiles chamadas libros. É a miña medicina. E mellor aínda se son libros vellos de nomes esquecidos, que falan doutros tempos fuxidos que a min sempre me parecen próximos.

Estas semanas o nome que máis rula na cabeza é o de Manuel Chaves Nogales (1897-1944), sevillano, un dos xornalistas máis senlleiros da historia de España, fiel republicano e igualmente inimigo do fascismo como do comunismo, exiliado en Francia e Inglaterra, reporteiro en Berlín e Moscú. A súa memoria foi silenciada durante 50 anos posto que ninguén reivindica os homes honestos cando os que mandan son os miserables.

Chegadas as barbaridades, o fácil era pechar un ollo e contar só as perpetradas por un bando. Pero Manuel non era así. Amaba os desafíos. No seu libro máis famoso, unha colección de nove relatos titulada A sangre y fuego, hai para todos.

Algúns coñecen a Chaves Nogales pola súa biografía de Belmonte que, segundo parece é bastante máis que a biografía dun toureiro célebre. A súa escrita é xornalística, de gran reportaxe, posto que nunca se considerou literato. E iso que foi asiduo das tertulias madrileñas e tratou a Unamuno, a Valle-Inclán, a Azorín.

Cando tivo que fuxir de París pola inminente chegada dos nazis mandou queimar todos os seus papeis. Esa renuncia salvou a vida da familia, da que se separou para sempre partindo cara Inglaterra. Alí morrería antes de ver a derrota do fascismo.

Pouco a pouco a súa figura vaise coñecendo máis grazas á recuperación da súa obra. Tiven a honra de participar nun proxecto de crowdfunding para lograr a edición dun libro-dvd sobre a súa figura. Confeso o orgullo de ver o meu nome na lista de "mecenas" e confío na divulgación necesaria da obra e vida dun home exemplar.

Unha tarde na casa de Garibaldi

Ao noreste da illa de Sardeña, no esmeraldino arquipélago de La Maddalena, existe unha illa ruda e agreste chamada Caprera. Apenas habitada é o recanto ideal para quen procure un retiro plácido e repousado.

Cara alí me dirixín o 28 de xullo atravesando co coche de aluguer a fráxil e estreita pasarela que une a illa coa da Maddalena. Era unha tarde de moita calor, dunha calor da que só se podía fuxir baixo un dos numerosos piñeirais que alí hai. Nun extremo da illa atopamos a última casa do heroe italiano Giuseppe Garibaldi, o lugar onde viviu desde 1856 até o día da súa morte o 2 de xuño de 1882. Na última estancia da casa, a do leito mortuorio, o calendario e o reloxo da parede permanecen detidos aínda no día e a hora do deceso, as seis e vinte e un minutos da tarde. Garibaldi quixo morrer diante dunha ampla ventá con vistas ao mar, ollando cara a Niza que era a súa terra natal. Nunha esquina do cuarto consérvase tamén o moble onde gardaba numerosas medicinas pois era moi consciente da súa fráxil saúde e de que se atopaba nunha illa apartada que por aquel entón nin sequera tiña ponte.

A visita pola casa vai permitindo coñecer os cuartos, as camas, as roupas, os utensilios de cociña, as ferramentas dos talleres, etc. da familia Garibaldi, unha familia extensa porque o militar piamontés casou tres veces e do primeiro matrimonio tivo seis fillos. As diversas estancias da casa están adornadas con fotografías dos fillos, diplomas e agasallos.

Fóra da casa, baixando polo xardín en dirección ao mar naquela abafante tarde de xullo, aínda puiden ollar as embarcacións coas que se trasladaban a outras illas e o panteón familiar.

Garibaldi plantou moitas árbores, traballou a vide e a oliveira. Aínda se conservan á vista do público algunhas ferramentas que empregaba nestas tarefas. Tivo abundantes galiñas, ovellas, burros e cabalos. A súa querida egua Marsala está enterrada ao carón da casa. A un dos asnos púxolle o nome do papa Pío IX, un opositor á unificación de Italia. O soño de Garibaldi era fundar unha facenda agrícola moderna e autosuficiente que dera traballo ás xentes do lugar. A maioría dos habitantes da illa traballaban para Garibaldi.

Xa na saída do recinto, algúns nenos, inconscientes da relevancia do lugar, andaban enredados cunha gatiña tan negra como debe de ser a noite en Caprera. A gatiña estarricada durmía aturando a calor da media tarde pero os rapaciños teimaban en acariñala entre sorrisos e a gatiña seguía a durmir tan placidamente.

(Nas fotografías, de arriba a abaixo: A primeira vivenda de Garibaldi e familia que axiña lles resultou pequena; A árbore que plantou Garibaldi no ano 1867 polo nacemento da súa filla Clelia; A sepultura de Garibaldi.)

 

Seguindo a pista de Buzzati

Na miña última viaxe a Milán, sen dicirllo a ninguén, levaba a idea de atopar algún deses sitios que adoitaba visitar Dino Buzzati nos seus paseos pola cidade lombarda. Unha mañá camiñando cara o centro, detívenme de súpeto na esquina que forman a Via Solferino e a Via Ancona e díxenlle á miña muller: "Faime aquí unha foto, que se vexa o letreiro da rúa". Ela, que xa coñece de sobra as miñas extravagancias, arqueou as cellas mentres agarraba a cámara e tiraba desde a outra beirarrúa a foto que aquí vedes na parte dereita.

Moitos anos antes, calculo que uns cincuenta, Dino Buzzati foi fotografiado no mesmo lugar xunto á florista do Teatro della Scala. Ao fondo podemos albiscar as paredes do claustro da basílica de San Simpliciano, en pleno centro de Milán.

A vida de Buzzati transcorreu principalmente nun entramado de rúas que forman a parte noroeste do centro da cidade. A redacción do seu xornal de toda a vida, Il Corriere della Sera, onde comezou recollendo noticias da comisaría de policía, atópase na mesma Vía Solferino. O Largo La Foppa, o Corso Garibaldi e a Via Moscova forman unha L na que se desenvolveu non só grande parte da vida do autor, senón tamén varios dos seus relatos.

En España Buzzati é sobre todo coñecido pola novela El desierto de los tártaros (Il deserto dei tartari) e polo protagonista Giovanni Drogo que consume a súa vida nunha apartada fortaleza na espera de algo imposible. Sen embargo, Buzzati traballou moito máis o xénero do relato e chegou a ser un prolífico autor de contos. A editorial Acantilado editou durante os últimos anos case a totalidade da súa obra narrativa breve: Sesenta relatos (Sessanta racconti), El colombre (Il colombre) e Las noches difíciles (Le noti difficile). En total son 155 textos que nalgunhas ocasións como en Miedo en la Scala (Paura alla Scala) convírtense de feito en novelas breves.

Dentro dun número tan grande de contos hai algúns que quedan gravados na memoria e outros que precisan ser relidos de novo. Se me propoño escoller tan só seis relatos destas tres antoloxías eu elixiría os seguintes: Los siete mensajeros (I sette messaggeri), Siete pisos (Sette piani), El desplome de la Baliverna (Il crollo della Baliverna), El colombre (Il colombre), La albóndiga (La polpetta) e Directísimo (Direttissimo).

Mientras los demás se dedicaban a buscar insectos, a mí, que siempre he sido aficionado al alpinismo, se me ocurrió la idea de intentar trepar por la irregular pared: los agujeros, los bordes salientes de algunos ladrillos y viejos hierros encajados aquí y allá en las hendiduras ofrecían diferentes puntos de apoyo. No pensaba por supuesto subir hasta lo más alto. Quería hacerlo sólo por el gusto de desentumecerme, de probar mis músculos. Un deseo algo pueril, lo reconozco.

(El desplome de la Baliverna)

Maiakovski en América

Abafamos coa calor e por fin parece que chegan as tan desexadas vacacións. Anda un estes días a armar a biblioteca de verán, ese grupiño de libros disposto para ler nestas semanas de tregua, recomendacións de amigos, vellos esquecidos nos andeis da casa e algunha que outra nova adquisición como a do texto de hoxe.

O poeta ruso Vladimir Maiakovski foi probablemente a figura máis salientable das vangardas estéticas nos primeiros anos da Unión Soviética, practicamente unha icona do sistema, un revolucionario das letras e da política. Adscrito ao movemento futurista, destacou tamén como propagandista e artífice do agitprop, esa estratexia de propaganda e axitación das masas precisamente creada polos bolcheviques naquel tempo.

No ano 1925, cando Maiakovski estaba quizais na cima da súa carreira (a vertixe da caída viría despois), o poeta logrou o permiso para viaxar aos Estados Unidos, país que quería visitar desde anos atrás. Este libro relata dun xeito voluntariamente desenfiado as experiencias do autor nesa viaxe que o leva a Cuba, México (hospédase na casa do pintor Diego Rivera) e finalmente os Estados Unidos.

Maiakovski queda impactado especialmente pola cidade de Nova York, as luces de Broadway, o animado tráfico da cidade, os ascensores, o metro, as estacións... Pero despois de salientar os aspectos máis vibrantes e espectaculares da gran urbe comeza o seu discurso crítico ante as contradicións do sistema capitalista que observa como visitante privilexiado:

Puedes leer un periódico, el de tu vecino, en el idioma extranjero. También hay luz en los restaurantes y el centro teatral. Las calles y los sitios donde viven los propietarios o los que se preparan para serlo están limpios. Sin embargo, allí donde se va a descansar la mayoría de los obreros y los empleados, en los barrios pobres de judíos, negros e italianos, en la 2ª y la 3ª avenida, entre las calles 1 y 30, la suciedad supera a la de Minsk. Y la suciedad de Minsk es impresionante.
Hay cajas con todo tipo de desperdicios de las que los indigentes sacan huesos no del todo roídos y trozos comestibles. Unos charcos pestilentes de la lluvia de hoy y anteayer se enfrían sobre el asfalto.
Los papeles y la podredumbre se amontonan hasta los tobillos, y no en sentido figurado, sino de verdad.
Y eso a 15 minutos andando o cinco en coche de Broadway y la brillante Quinta Avenida.

América.

Vladimir Maiakovski.

Editorial Gallo Nero, 2011.

(A imaxe é un famoso retrato do autor realizado polo fotógrafo Alexander Rodchenko, artista polifacético fundador do construtivismo ruso.)

Contra as notas

Se por min fora, xa hai tempo que se terían eliminado as malditas notas de todos os colexios do país. Mais a cousa non está na miña man. As notas non só son inútiles e absurdas, son prexudiciais e demoledoras para a educación dos nosos pequenos.

As notas son a constatación da mesquindade dos adultos, da nosa infrutuosa procura de medios máis intelixentes que axuden o alumno a aprender.

As notas son á escola o que os índices bursátiles ao sistema financeiro. Probas, probas e máis probas. Xa nunca máis nos fiamos de ninguén. Os adultos non queremos escoitar matices, tendencias, logros subxectivos que se nos van por entre os dedos, que non podemos entender nin gañas que temos de intentalo. Queremos probas, constatacións, avais, certificados, números... para así poder comparar cos fillos dos veciños e cos fillos dos cuñados, os sobriños indefensos. Iso si que nos resulta relevante. O resto é papel mollado, paxaroladas dos mestres, pedagoxías. O adulto desconfiado desconfía ata dos seus fillos.

E nese afán cuantitativo metemos os nenos sen pudor ningún. As notas convírtense na cotización trimestral dos fillos. Podemos elaborar gráficas e calcular o seu avance ao peso, medir cerebros e condicionar recompensas.

Unha pregunta iniciática

Adoito comezar a primeira aula do curso coa mesma pregunta aparentemente inocente. Para que estamos aquí: para aprobar ou para aprender? Sempre algún alumno desperto sinala o absurdo da disxuntiva. Pero non hai tal absurdo.

Do xeito que levamos traballando os mestres durante décadas é evidente que o que lle reclamamos ao alumnado é que aproben, non que aprendan. Para aprobar chega con memorizar rapidamente uns contidos para unha data determinada, a do exame, e logo esquecer coa mesma rapidez os contidos memorizados. Se a memorización foi boa, premiamos con números altos o esforzo intelectual. Aprender é outra cousa moito máis seria.

Aprender é un verbo orientado a futuro, non a pasado. Aprender, e polo tanto ensinar, ten que ser algo que encamiñe ao alumnado a ser capaz de enfrontar situacións que aínda non coñece pero que terá que superar. Aprender non é memorizar; a facer as cousas apréndese facéndoas, equivocándose mil veces e voltando a intentalo.

Nas casas os nenos están afeitos a que lles pregunten sobre as notas que obtiveron, non sobre o que aprenderon, o que agora entenden e saben facer e antes non eran capaces. Os nenos maman desde moi pequenos que hai un obstáculo chamado exame que teñen que salvar. Unha vez salvado xa dá igual aquilo. Quedou atrás.

A comida familiar

A rapazallada agarda polo Nadal coa mesma ilusión que nós cando eramos cativos. Son días nos que se sinten protagonistas, o centro de atención da familia e iso é algo que para eles resulta esencial e emocionante. E sen embargo o Nadal sempre agocha un trance para todos eles.

Manteño que as notas máis importantes (no sentido propiamente de importar) son as correspondentes ao primeiro trimestre do curso escolar, as que coinciden co Nadal. En que cea de Noiteboa ou xantar de Nadal non se lle reclama aos pequenos da casa allea a lista de notas? Ese tío simpático que cun sorriso estúpido debuxado na cara fai o papel de xefe rifador? Todos sabemos que a pregunta non vai guiada por un verdadeiro interese no desenvolvemento dos inocentes que responden. Trátase de disparar sobre obxectivo fácil as nosas liortas de adultos frustrados e resentidos.

Que dereito, fóra dos propios pais, ten ninguén a esixir boas notas a un neno diante de todos os adultos? Aceptaríamos a pregunta inversa? Que ese neno interrogado nos esixa o día de Nadal responsabilidades polo noso traballo do trimestre? Explicacións dos nosos innumerables fracasos, erros e trampas?

Ser adulto finalmente é unha coartada.

Por experiencia, alumnos altamente motivados, curiosos, educados, viven obsesionados coas cualificacións numéricas dos exames e coa absurda nomenclatura dos boletíns. Para quen son as notas? Para os adultos, claramente. O que precisan os nenos é avaliación.

Onde pon “insuficiente” o pai le suspenso, fracaso, vagancia, traizón. “Ben” non é “suficiente”. “Notable” e “sobresaliente” non nos din nada. Son termos ocos, repetidos de xeración en xeración e aí radica o seu valor. As notas é das poucas cousas que entende xente de todas as idades e condicións. É unha linguaxe inter-xeracional, o que permite establecer falsas comparacións non só entre nenos, senón tamén entre pais e nenos e mesmo entre avós e nenos. O “sobresaliente” semella así o patrón ouro, estable ao longo dos séculos. Utilizámolo como se de verdade non houbera fluctuacións no mercado.

Os que somos mestres e temos xa algunha experiencia non lle damos moito crédito a iso das notas pois sabemos que todo depende do ollo que observa e da man que o asina.

O papel que tan torpemente desempeñan as notas debería facelo a avaliación, que é cousa ben distinta a pesares das confusións. Temos unha escola que cualifica moito pero avalía pouco.

O día que topei con Dostoievski

Debeu ser alá polo ano 96 ou 97. Eu non andaba daquela moi animado. Miña nai adoitaba facer burla inocente do meu aspecto desaliñado salientando a figura de poeta arruinado. Regresar de cinco anos de universidade e con tan poucas perspectivas de futuro resultou un tanto amargo. Acompañaba a meu pai nunha de tantas viaxes á cidade do Porto na ronda habitual de livrarias, da Académica á Leitura, e dalí cara á Ribeira á Chaminé da Mota e os seus tesouros agochados baixo terra.

Coincidía eses días que había feira do libro no enorme mercado de Ferreira Borges, ese edificio que resalta pola súa cor de tella e por estar como pousado nun enorme pedestal de pedra. Alí dentro había numerosísimas mesas alongadas cheas de libros de todas as épocas e estilos, a prezos económicos. Meu pai animoume a coller algunha peza daquela inmensa exposición. Vaguei con calma por entre as mesas e ao cabo duns minutos reparei nun volume groso dunhas setecentas páxinas, encadernado cunhas tapas duras da cor das castañas, aínda que suaves ao paso dos dedos. Tratábase do terceiro tomo das obras completas de Fedor Dostoievski, impreso en Barcelos para a casa lisboeta Arcádia. O prezo, mil escudos.

Naquela altura eu nunca lera nada de Dostoievski. O nome lembrábame tan só o tempo do instituto, cando o profesor de literatura sinalara como recomendación de lectura de verán a novela Crime e castigo. Quizais porque naquel tempo de desconcerto sentía atracción polos autores malditos, aqueles xenios da pluma que levaron vidas extraordinarias, non dubidei en apañar o libro da mesa, ademais doutro moito máis breve titulado Vida de Rimbaud e no que Paul Verlaine contaba as fazañas do irredento poeta de Charleville.

Ao pouco comecei a lectura daquel tomo e elixín, entre as pezas que formaban o volume, a novela autobiográfica Recordações da Casa Morta. Aínda que Dostoievski atribúe a historia ao relato escrito por un suposto presidiario condenado por matar a muller, o certo é que nela recóllense as vivencias do propio escritor, que pasou na cadea de Omsk case cinco anos da súa vida entre 1849 e 1854.

Comecei estes días a relectura da novela nunha edición de peto, en castelán. E en canto pasei as primeiras follas viñeron estas lembranzas á memoria. Quedan aquí escritas para a posteridade, nada máis.

A traxedia de Beatrice Cenci

Como en moitas outras ocasións, foi un breve ensaio escrito por Stefan Zweig en 1925 titulado Leyenda y realidad en la figura de Beatrice Cenci (Ed. Juventud, 2004) o que espertou a miña curiosidade e me levou a pescudar sobre a historia de Beatrice (1577-1599). Para Zweig, que atribuía o suposto carácter beatífico, inocente e virxinal de Beatrice á lenda posterior, esa lenda que sempre desfigura a realidade, o interesante do seu caso era precisamente todo o contrario, é dicir, o seu apaixonamento incontrolado, a súa furia e rebeldía e, en definitiva, o impulso fatídico que a conduciu finalmente a cometer parricidio. Eses rasgos de personalidade, dunha muller firme e decidida, eran os que Zweig apreciaba e salientaba en case todas as biografías de figuras históricas que o vienés escribiu con man maxistral, de Casanova a Kleist.

Beatrice era filla do aristócrata romano Francesco Cenci, home violento e libertino que, segundo a lenda, chegou a cometer incesto. Zweig non dubidaba en establecer comparación directa con Fedor Karamazov, o antiheroe da novela de Dostoievski. Grazas ao seu poder e riqueza, Francesco elude a cadea e envía como prisioneiras a Lucrecia, que era a súa segunda muller, e a Beatrice a un castelo alonxado da cidade. Beatrice ten tan só 16 anos e alí alimenta a súa sede de vinganza contra o pai. Coa axuda de seus irmáns e da súa madrastra logran asasinar a Francesco, que tamén se recluíra no castelo convalecente de gota. O intento de envelenalo fracasou e subitamente decidiron golpealo cun martelo ata a morte quebrándolle o cranio e a gorxa.

Tentaron logo simular un falecemento fortuíto por caída e para elo chegaron a romper unha parte da balaustrada do castelo. Ninguén cre iso. As sospeitas medran cando aparece morto un dos sicarios que fora asasinado por indicación dun amigo da familia que aconsellou calar a boca a calquera que puidera contar algo.

No posterior xuízo parece evidente que tamén influíu a avaricia do Papa Clemente VIII, a quen se lle presentaba a posibilidade de confiscar as riquezas dunha familia moi próspera. O 11 de setembro de 1599, na praza do Castel Sant'Angelo, Beatrice e Lucrecia son decapitadas cunha espada. Giacomo, o irmán maior, é despezado.

Zweig relata que Beatrice, antes de morrer, decidira testar as súas pertenzas en favor dun anónimo que ben puidera ser o seu fillo, un fillo que tivera ocultado á familia. A lenda encargouse logo de convertir a Beatrice nun símbolo contra a barbarie e o abuso da aristocracia. Artistas de todas as disciplinas ficaron absorbidos pola historia de Beatrice. Este suposto retrato, atribuído a Guido Reni, conmoveu a Stendhal de tal xeito que decidiu escribir logo a novela Les Cenci (1837) e igualmente a P.B.Shelley quen ideou o drama The Cenci (1819).

O poeta do Brasil

Soñar con ceos tropicais quizais sexa unha boa maneira de fuxir destes días fríos de xaneiro que penetran no propio corpo como coiteladas invernais. E non é que a poesía de Carlos Drummond de Andrade poida ser etiquetada como tropicalista, nin moito menos. Pero é que para os galegos, o Brasil significa unha especie de terra prometida, exuberante e contada de xeito que a podemos entender.

Si que comparte Drummond de Andrade algunha característica cos tropicalistas dos anos 60: o seu desexo de renovación estética e a aposta pola modernidade. A historia da poesía, en todos os países, sempre tivo moito que ver coa ruptura do canon establecido, coa loita dos novos poetas por substituír os vellos literatos, coa reacción ante un estilo en decadencia, contra academias e sociedades. Drummond de Andrade representa para a historia da poesía brasileira iso que damos en chamar modernismo, pero mesmo a etiqueta limita moito o que realmente foi a súa obra, un paso máis alá dentro dun estilo libre. O autor sitúa o home na súa encrucillada histórica. Non é só estética, é tamén ética, e tampouco é temeridade asegurar que Drummond de Andrade foi a maior figura que aquel inmenso país deu á poesía.

Na miña última viaxe ao Porto adquirín unha antoloxía seleccionada polo propio Drummond de Andrade quen decidiu distribuír os poemas escollidos en áreas temáticas: o autor, a familia, os amigos, a provincia, o mundo, etc. A beleza dos seus textos absorbe o sentido de tal xeito que non me separo deste libro desde o feliz día en que o atopei. Que fale coa súa voz o propio Carlos, nun dos seus poemas máis cortantes pero tamén máis fermosos:

Sentimento do mundo

Tenho apenas duas mãos
e o sentimento do mundo,
mas estou cheio de escravos,
minhas lembranças escorrem
e o corpo transige
na confluência do amor.

Quando me levantar, o céu
estará morto e saqueado,
eu mesmo estarei morto,
morto meu desejo, morto
o pântano sem acordes.

Os camaradas não disseram
que havia uma guerra
e era necessário
trazer fogo e alimento.
Sinto-me disperso,
anterior a fronteiras,
humildemente vos peço
que me perdoeis.

Quando os corpos passarem,
eu ficarei sozinho
desfiando a recordação
do sineiro, da viúva e do microscopista
que habitavam a barraca
e não foram encontrados
ao amanhecer

esse amanhecer
mais noite que a noite.

O sorriso de Charles Laughton

Charles Laughton, aquel actor británico de ampla papada e sorriso burlón, faleceu en California hai hoxe xustamente cincuenta anos. Eu non podo disimular a miña fascinación por este inglés de Yorkshire, nacionalizado estadounidense doce anos antes da súa morte que desenvolveu unha excepcional carreira no cinema inglés e norteamericano. Foi un actor capaz de encarnar papeis do máis diverso e sempre dunha forma maxistral. Foi o doutor Moreau nunha das primeiras adaptacións La isla de las almas perdidas, o clásico de H.G.Wells. Foi Enrique VII no filme do británico de orixe húngara Alexander Korda. Foi Quasimodo na versión do máis clásico aínda de Victor Hugo, da man de William Dieterle. Foi aquel avogado arrogante chamado Sir Wilfrid Robarts, desobedecendo permanentemente á súa enfermeira (Elsa Lanchester, que era a súa dona na vida real), e enganado por Marlene Dietrich en Testigo de cargo, a famosa novela de Agatha Christie adaptada por Billy Wilder. Tivo tempo para facer de Graco no Espartaco de Stanley Kubrick e mesmo, na súa última película, do senador Seabright Cooley na interesante Tempestad sobre Washington, de Otto Preminger.

Pero entre todas estas actuacións maiúsculas hai unha que para min garda un certo valor sentimental. No único filme no que traballou ás ordes de Jean Renoir, Laughton representaba a un medroso mestre de escola chamado Albert Lory, atrapado no medio dun país ocupado polos nazis. A covardía e a vergonza convírtense pouco a pouco e grazas ao exemplo doutro mestre extraordinario en dignidade e valor. Todavía hoxe, a esta hora da noite, non deixo de emocionarme cando vexo a escena final desta gran película chamada Esta tierra es mía.

Chejov, outra parada na literatura rusa

Non é precisamente lendo a Chejov como un pode elevar o ánimo e ver a vida con maior placidez. Pero se un presume de certo apego á literatura rusa, se un camiña unha e outra vez por esa liña imaxinaria mil veces trazada que leva de Pushkin a Gogol, e de Gogol aos grandes novelistas Tolstoi, Dostoievski e Turgueniev, sen esquecer a Lermontov e Nekrasov, non pode obviar un nome fundamental que prolonga ese itinerario cara o século XX: Anton Chejov (1860-1904). Veño de ler unha das súas primeiras obras dramáticas, a titulada Ivanov e estreada con grande éxito de público no ano 1887. Este teatro primeiro de Chejov parécese moito ao dos contemporáneos Strindberg ou Ibsen. Que tivo o final do século XIX para amosar ese espírito decadente, gris e pesimista? 

Chejov tamén cultivou de xeito maxistral o relato curto. A súa obra é extensísima. Faleceu en Alemaña aos 44 anos de idade víctima da tuberculose merecendo ocupar un lugar sobresaínte nesa liña da literatura rusa que compartiu con Máximo Gorki (1868-1936), a outra gran figura literaria rusa do cambio de século. Ler a Chejov nestes tempos debe de ser algo así como manifestar o dereito a non resignarse.

(Na imaxe, Chejov e Gorki en Ialta no ano 1900.)

Eses libros que reaparecen

Portada do libro de Ali Mitgutsch

De cando en vez aparecen na casa dos meus pais vellos libros da miña infancia e da dos meus irmáns. A primeira sensación é de estrañeza. De onde sairía este libro? Pero abonda con abrir pola primeira páxina para que comecen a correr as lembranzas.

Sorprendentemente estes libros vellos aínda están en bo estado. Na miña casa o libro non só había que lelo, había que coidalo. Están en tan boas condicións que valen para volver usar. E iso fixen.

Nun dos últimos achados apareceron dous álbumes de ilustracións que tanto eu coma os meus irmáns recordamos moi ben. Estes grandes libros de debuxos teñen unha virtude fundamental: axudan a observar e permiten xogar e imaxinar. Ensineille o libro aos meus alumnos de dez anos e quedaron encantados pola diversidade de imaxes e polos detalles curiosos e graciosos. Un libro destes é unha ferramenta extraordinaria para comezar unha conversa en grupo, para falar de experiencias persoais e para fortalecer a súa unión e concordia.

O autor, Ali Mitgutsch, naceu en Munich en 1935 e pasou a infancia en Allgäu, na rexión alemana de Suabia ao pé dos Alpes. Estudou na Academia de Artes Gráficas de Munich e viaxou moito polo mundo. O seu primeiro libro, O sombreiro de Pepe (Pepes Hut) foi publicado en 1959. A partires daí debuxou moitos libros máis durante as décadas dos 60 e dos 70. No ano 2003 recibiu o recoñecemento da súa cidade natal. Actualmente vive nunha pequena vila de Baviera.

A obra da que vemos a portada na foto é Paseando por mi ciudad (Rundherum in meiner Stadt), o que lle valeu a Mitgutsch o Premio Nacional de Libro Xuvenil en 1969, no apartado de libros ilustrados. O paso do tempo deixou obsoletas algunhas imaxes pero en xeral todavía hoxe os nenos gozan ollando variadas escenas urbanas: a construción dunha casa, o parque recreativo, o edificio de plantas, o porto, a piscina pública, etc. O outro libro de Mitgutsch que apareceu no mesmo lote titúlase Vamos al pueblo (Bei uns im Dorf). Utilizar un e outro libro tamén me serviu para reflexionar sobre a diversidade de experiencias vitais dos meus alumnos pois algúns proceden do entorno rural e os menos do entorno urbano. As dúas obras foron publicadas en España pola editorial Juventud en maio de 1973.

Ser de dereitas

Perplexo aínda polos resultados electorais do "21-Oooh", e facéndome en silencio preguntas sobre as súas causas e razóns, acabando sempre fatigado e sen respostas, xurdiu como a propósito unha recomendación da miña prima Beatriz na páxina do Facebook. Tratábase dun breve vídeo, o extracto dunha representación teatral dunha obra de Juan Mayorga titulada Alejandro y Ana, lo que España no pudo ver del banquete de la boda de la hija del presidente.

E aquí apareceu este monólogo a darme todas as respostas precisas, unha por unha, cunha claridade extraordinaria. Desde que vin o vídeo entendo moito mellor o meu entorno e polo menos non vivo desacougado por culpa de preguntas recurrentes.

Vedi Napoli e poi muori

Teño que recoñecer que cando a miña dona propuxo Nápoles e os seus arredores como destino das ferias deste verán a miña primeira reacción foi de receo. Pesa como unha lousa sobre a cidade a imaxe de perigo, inseguridade, camorra, tráfico caótico e montes de lixo nas rúas. E aínda que todos eses estereotipos teñen moito de certo, hai outra Nápoles por descubrir que aparece por detrás desta tan sinistra. Unha Nápoles cunha enorme riqueza patrimonial, unha interesantísima historia e unha beleza natural case imposible de igualar.

Napoli é unha cidade amada e odiada ao mesmo tempo polos seus habitantes, odiosamata, como ben definiu o historiador Carlo de Frede no seu libro de memorias. E como reza o famoso dito local, vedi Napoli e poi muori.

Unha longa feira de libros

Por fin fixen realidade un propósito que tiña desde hai anos e que nunca acababa de borrar da miña lista: visitar a feira do libro de Madrid. Non estou arrepentido de ir, nin moito menos, pero os meus pés acabaron un pouco magoados despois de camiñar tanto e entre tanta xente ao longo de todo o Parque do Retiro. A feira impresiona polo número de casetas, case catrocentas, e sobre todo pola diversidade editorial. Afeito un a feiras nas que as casetas das librerías amosen sempre os mesmos libros, unha lista aburrida e gris de best-sellers dos mesmos autores, atopar espazos para todas as máis importantes editoriais españolas foi unha alegría para os ollos.

De entre esa diversidade editorial detívenme nas miñas favoritas. Acantilado, por suposto, foi parada principal onde adquirín un máis de Tolstoi e outro de Zweig para a miña colección. Alí na caseta, descoñecido para moitos estaba o editor Jaume Vallcorba observando a través das súas lentes cómo os visitantes nos parabamos a mirar os famosos libriños da banda vermella ou amarela. Tamén comprei un libro de Buzzati en Gadir e outro máis, unha antoloxía de Montaigne titulada La educación de los hijos, na editorial 27 letras.

A feira é tan inmensa que cómpre visitala en varias sesións. Hai que sortear as longas colas de asinaturas dos astros da tele e as masas que circulan máis como miróns que como interesados en mercar algún libro. A pouca sorte que teñas darás nun libro que levas tempo buscando ou nunha obra que merece a pena levar para casa.