24 abr 2008

Próxima estación: Dostoievski


As novelas e relatos de Fiodor Dostoievski teñen un certo halo de lectura para adolescentes e non cabe dúbida de que algunhas das súas historias conectan moi ben co afán de rebeldía da xuventude que devece por dar resposta ás preguntas esenciais que moitos se fan chegados a esa complicada idade.

Eu comecei a interesarme por Dostoievski aos 23 anos. Curiosamente non foron nin Crime e castigo nin Os irmáns Karamazov —as súas dúas novelas máis famosas— as que me abriron a este universo literario senón unha edición portuguesa da novela Recordações da casa dos mortos, un asombroso relato sobre a súa longa estadía nunha prisión de Siberia na década de 1850. Os retratos dos seus compañeiros de cadea resultan terribles. Alí Dostoievski sinte o desprezo dos outros prisioneiros pero ao mesmo tempo aprende a coñecer ao verdadeiro home ruso e a súa forma de vivir e de pensar. Nada que ver cos debates das clases ilustradas nos salóns máis luxosos de San Petersburgo.

Outros chegaron a Dostoievski por camiños diferentes. Ademais das citadas, unha das súas novelas breves titulada O xogador tamén está en case todas as bibliotecas. Menos coñecidas pero igualmente importantes son O idiota, Os demos, Humillados e ofendidos e O dobre. O seu biógrafo Joseph Frank, sen embargo, chegou a Dostoievski a través dos seus Apuntes do subterráneo, unha obra fundamental para entender o pensamento social e político do grande escritor ruso ao que todo mundo considera peterburgués pero que realmente naceu en Moscovo en 1821.


(Na imaxe a fortaleza e prisión de Pedro e Pablo en San Petersburgo, onde Fiodor Dostoievski estivo preso durante o ano 1849 antes de ser trasladado a Omsk, en Siberia.)

22 abr 2008


Os políticos en campaña fan cousas moi estrañas. Se ademais levan meses e meses percorrendo un país de máis de 300 millóns de habitantes é probable que a fatiga acumulada sexa das que levan a perder o sentido do máis sensato, e Barack Obama parece sensato.

Pasando as páxinas de El País atopei hoxe esta fotografía que me chamou moitísimo a atención. Fiquei un bo tempo ollando a instantánea. É digna de análise. Confunde a cara de adulto do neno que mira á cámara, confunde a cara de neno do adulto que tamén mira á cámara. Asáltanme as preguntas. De que se trata? Un almorzo coa prensa? Por que parece que este neno ao que poderíamos chamar Bob é o asesor persoal de Obama? Que ten de especial e divertido facerse unha foto cun neno na barra dun café? E por que estas cafeterías dos Estados Unidos parécense tanto aos nosos vagóns restaurante? Trátase acaso dun vagón restaurante? É un gofre e unha salchicha o que hai no prato? Que había na bandexa branca do rapaz? Este neno non vai á escola? Ás veces as fotografías deixan moitos misterios no ar.

15 abr 2008

O mestre de Petersburgo


Veño de recibir por correo dous grosos volumes que levaba tempo querendo conseguir. Trátase da primeira e última parte da extensa e minuciosa biografía de Fiodor Dostoievski (1821-1881), un dos meus escritores favoritos. Este enorme traballo de Joseph Frank, publicado pola Universidade de Princeton, non é un relato biográfico tradicional no que se van despregando anécdotas da vida privada do escritor —que ten moitas—, senón máis ben unha interpretación profunda da relación que se establece entre a súa obra, a súa vida e o complexo contexto social e político do seu tempo.

Dostoievski, na súa xuventude, participou dos círculos socialistas que abundaron por toda Europa en torno o ano 1848. Alí falábase de Fourier, de Blanc, de Proudhon e doutros socialistas utópicos, e considerábase a civilización europea como o espello onde Rusia se tiña que mirar para facer as súas inaprazables reformas.

Moitos anos máis tarde e despois duns cantos anos de traballos forzados nunha prisión de Siberia, Dostoievski abrazaría unha filosofía máis irracionalista, máis mística se se quere. Para el era evidente o xigantesco abismo que separaba os campesiños rusos das clases ilustradas. Estas tiñan, na súa opinión, unha idea do pobo ruso totalmente errada. Para Dostoievski era imprescindible deixar sitio á libre vontade do home e a idea de Deus e ningunha ideoloxía podería substituír o fondo desexo ruso da liberdade. Claro que Dostoievski non viviu para ver o país dos soviets e de Stalin.

Joseph Frank é o autor de Dostoevsky: The Seeds of Revolt (1821-1849) e Dostoevsky: The Mantle of the Prophet (1871-1881).

4 abr 2008

Cultura e Natureza

É amplamente sabido que Vicente Risco foi o descubridor en España do poeta bengalí Rabindranath Tagore, premio Nobel de Literatura en 1913. Foi a finais dese ano cando Risco impartiu unha conferencia sobre Tagore no Ateneo de Madrid cando Tagore era un completo descoñecido. Esa admiración primeira desapareceu en 1930 ao asistir Risco a unha conferencia do escritor bengalí na Universidade de Berlín.
Para Risco, que durante toda a súa vida declarou o seu fervor orientalista e a súa crítica ao mundo moderno, Tagore tiña que ser unha figura chamativa pois sempre foi defensor do espírito e a natureza. Ademais Tagore, que non so foi poeta senón tamén educador, filósofo, músico e pintor, formulou con frecuencia opinións sobre a relación entre Oriente e Occidente. E precisamente a estas opinións fai referencia Vicente Risco nun artigo publicado nas páxinas literarias do diario Galicia a comezos de 1925.


"CULTURA E NATURA
Na primeira conferencia das que compoñen o seu libro "Sadhana (The realisation of life)", o gran poeta e pensador indo Rabindranath Tagore ten un geito moi inteligente de caraiterizal-a civilización ocidental, seja europeia, ou euramericana, n-estas verbas: "O Oeste parece acharse soberbio de pensar qu' está subjugando á Natureza, coma s'estiveramos vivindo n-un mundo nemigo, onde tiveramos qu'arrincal-o que precisamos d'un estrano e mal disposto arranjo das cousas. Iste sentimento é o produto dos muros das cidades, hábito e educación da mente. Porque na vida da cidade, o home, naturalmente, dirige a luz concentrada da súa visión mental sobr'a sua propria vida e obras, e isto crea unha artificial disociación antr'il e a Natureza universal no seio da que vive".
É certo. A Europa concibe a civilización com'o trunfo do home sobr'a Natureza. Os filósofos ten estabelecido, e agora no noso tempo vólvese repetir d'abondo, a oposición: "Cultura-Natura". A filosofía foi de cote, na Europa, antropocéntrica, mais iste antropocentrismo, iste humanismo absoluto na conceición do mundo, do pensamento e da vida, acentuouna sobre todo a filosofía racionalista post-kantiana. E agora din que volve, hoje, ao dia seguinte de a cencia positiva ter mostrado ben a dependenza na que o home, ser como outros seres parte da Natureza, achase respeito da Natureza qu'o arrodeia, e qu'il mesmo leva adentro de si... Mais il arredase, alá na sua ideia da Natureza, érguese idealmente por riba d'ela e estabelece a dualidade do seu eu coma potenza, por frente o mundo d'afora, a Natureza, que considera apenas com'unha resistenza que s'opón á sua aición."

Galicia, 11 de xaneiro de 1925.
.
No resto do artigo Risco quere combater esta filosofía admitindo que xa que a síntese do dualismo Cultura-Natura non semella posible, mellor sería a adaptación intelixente do home ao medio natural. Esta opción lévalle a formular unha concepción "ruralista" da civilización que, segundo Risco, Galicia e os países célticos encarnarían mellor que ninguén e que Portugal quizais estaría chamado a "espallar polo mundo esta boa nova".
-

2 abr 2008

Manuel Martínez-Risco, home de ciencia


Todos sabemos que Ourense ten aportado destacados homes e mulleres no mundo das artes e das letras, pero tamén hai que salientar os importantes médicos e científicos ourensáns que ten habido ao longo da historia. Un dos máis relevantes foi sen dúbida Manuel Martínez-Risco (1888-1954).

Pertencía a unha das familias máis notables da cidade. Era sobriño de Marcelo Macías, curmán de Vicente Risco e irmán de Sebastián Martínez-Risco, presidente da Real Academia Galega entre 1960 e 1977.

Estudiou Físicas na Universidade Central de Madrid licenciándose en 1908 con premio extraordinario. Coa axuda da Junta de Ampliación de Estudios permanecerá dous anos na Universidade de Amsterdam para proseguir as súas investigacións no terreo da Óptica e a Física xunto ao Premio Nobel de 1902, Pieter Zeeman.

Regresa a Madrid e doutórase en 1911 aproveitando as ensinanzas que trae de Holanda. Logra logo a cátedra de Acústica e Óptica da Universidade de Zaragoza regresando a Madrid pasados uns anos.

En xuño de 1931 obtén acta de deputado pola provincia de Ourense dentro de Acción Republicana, de Manuel Azaña. Voltaría a acadar acta de deputado nas eleccións de 1936, esta vez por Izquierda Republicana. Durante a guerra colaborou co goberno lexítimo republicano e máis tarde exiliouse en París, onde viviría o resto da súa vida.

En París, Manuel Martínez-Risco traballa no Centre National de la Recherche Scientifique (CNRS) con grande éxito. Publica artigos en numerosas revistas francesas e colabora con outros científicos exiliados. Morre en maio de 1954.

En 1976 as autoridades francesas fixéronlle unha homenaxe e publicaron toda a súa obra científica nunha edición bilingüe.

Fonte: CCG

1 abr 2008

O camiño circular do cinema


En 1893 Thomas Alva Edison, o home dos mil enxeños, inventou o kinetoscopio. Este aparello permitía o visionado individual dun filme de moi curta duración a través dunha pequena fenda aberta na súa parte superior.

Dous anos máis tarde, os irmáns Lumière presentaban en París o seu cinematógrafo, que xa era un aparato capaz de proxectar un filme sobre unha pantalla. Na opinión de Edison a proxección dunha película ante unha sala repleta non resultaría rendible. Era moito mellor, pensaba el, cobrarlle a cada espectador un a un aínda que fose so unha moeda dun níquel. O tempo demostraríalle axiña o errado que estaba e Edison trataría de reaccionar.

A gran pantalla e a oscuridade da sala convertiron o visionado dunha película nunha experiencia compartida, colectiva e máxica. O cinema adquiriu un carácter semisagrado. E non se pode entender a historia do cinema sen telo en conta como feito social. De seguro que Hollywood non sería a fábrica de soños so cos kinetoscopios.

Por iso resulta curioso ver como na actualidade parece renacer a idea de Edison e do seu kinetoscopio, o desfrute individual do cinema. As salas perden espectadores ano tras ano a velocidades de vertixe mentres crece a venda de home cinemas e de DVDs, popularízanse as cámaras de vídeo dixitais. YouTube arrasa en Internet e a xente descarga cada vez máis películas do Emule. Seguimos a ver cinema pero sentados no salón da nosa casa.

Voltamos de novo o individualismo da experiencia cinematográfica primitiva e semella que temos percorrido un camiño circular.
(Na imaxe un espectador olla un filme nun kinetófono de 1895, resultado de unir o kinetoscopio cun fonógrafo de cilindros.)

31 mar 2008

O Parnaso está lonxe


Seguimos coa frustrada festa da poesía preparada para o 21 de marzo de 1955 no Liceo de Ourense. Vicente Risco reaccionou ante o fracaso da iniciativa coa súa arma favorita: a ironía.

HORAS
¿Qué ha pasado? ¿Qué viento de marzo ahuyentó la bandada de pájaros cantores?
Se puede imaginar una huelga de cualquier cosa, antes que una huelga de poetas.
En el año 1919, eran en Orense, entre probados y sospechosos, 530, alrededor de la décima parte de la población, sin contar aquellos de quienes no se podía suponer, y que posiblemente componían versos en secreto.
Teniendo en cuenta el aumento de la población debiera haber ahora 5.500. ¿En dónde están? ¿En dónde se meten?
Ahora debiéramos llamar, uno por uno, a todos los conocidos, por sus nombres: ¿Qué ha sido de Fulano? ¿Por dónde anda Mengano?
No lo hago, francamente, por temor a los no llamados.
"Posío" los ha llamado, en nombre de la Primavera. Con su llamamiento, les ha dado salvoconducto, podían acudir sin temor.
Acudieron en todas partes: en Vigo, en Carballino. Nos han pisado, por culpa nuestra. Es increíble.
Yo les diría, con Nietzsche: "No aplacéis vuestras acciones para más tarde". Los versos lo mismo dicen hoy que mañana; siempre os atrapará por sorpresa la Primavera, estad siempre dispuestos a esperarla; por mucho que se esconda, algún día se descuidará, y mostrará, aunque no quiera, su faz radiante. No permitáis que os coja en falta.
No tengáis cuidado, todavía no están tasados (sic) los laureles. Se ha escrito: "Les lauriers sont coupés": pero no hagáis caso, no están más que podados.
Pero en fin, ahora ya fué.
Sin embargo, queda una posibilidad: que hayan ido a reunirse en el Parnaso.
Pero el Parnaso está muy lejos.

La Región, 23 de marzo de 1955.

(Na imaxe, O Parnaso de Rafael Sanzio).

30 mar 2008

A Primavera, festa da poesía


Non lembro quén dicía aquelo de "a poesía non se vende... nin sequera se compra". Do que si que me acordo é daquela canción dos vigueses Golpes Bajos: "Malos tiempos para la lírica". Pois ben, o 21 de marzo é declarado o Día Mundial da Poesía desde o ano 2000. Cando lle hai que dedicar un día a algo, mal asunto. Será que non goza de boa saúde o enfermo. No Liceo de Ourense celebraron o xoves un acto cultural no que medio cento de mozos recitaron variados poemas.

En marzo de 1955 xa en Ourense se pretendía facer unha grande festa da poesía. Foi un fracaso estrepitoso. Vicente Risco foi o seu máximo impulsor e, contra o seu habitual escepticismo e ironía, parecía verdadeiramente ilusionado coa idea:

HORAS

Estas "Horas", por tratarse de quien se trata, son horas extraordinarias. La poesía siempre lo es, por su naturaleza, y las horas que se le dedican, para hacerla, para escucharla y para escribir sobre ella, más aún.
Estas "Horas" están escritas a las cuatro y media de la tarde del día de ayer, 21 de marzo de 1955, después de la hora oficial designada para entrar la primavera y tres horas y media antes del comienzo de la Fiesta.
Han sido escritas en cumplimiento del rito nuevo, que se ha establecido, en recuerdo de todos los ritos perdidos que en otro tiempo alegraban la vida de las gentes.
Cómo ha sido posible escribirlos antes de la Fiesta, se comprenderá muy bien recordando que las reseñas de toros se escriben antes de la corrida. Las fiestas de la Poesía tienen de común con las corridas, por lo menos, el riesgo.
El motivo de anticiparlas es que, tan bueno como describir la fiesta, es imaginarse cómo será.
Es como quien juega a lo que se llama "una ciega".
Hasta ahora —siempre hay que tener esperanza en la sorpresa— es un parecer que no concurrirán tantos poetas como desearíamos.
De este modo sube el papel de los que concurran, y también se les exigirá mayor esfuerzo.
Como lo más probable es que la Primavera no asista a la Fiesta, los poetas tendrán que suplirla creando en el salón del Liceo, tan blanco y tan barnizado, un clima de flores y de pájaros, muy difícil en nuestros días.
Tendrán que dar cuerpo, si no sensible, representable, a la primavera imaginaria que cada uno está obligado a llevar dentro, por su edad —los poetas suelen tener siempre veinte años tan solo, aún al final de una larga vida— y por la antigüedad de su menester, que nació con el hombre.
Tienen que hacernos ver, con el ojo hiperfísico, la Primavera que huye de nuestros sentidos físicos, inobediente al curso del año.
Nada les es más fácil, si quieren, tanto más, que la Primavera igual se crea riendo que llorando, pues tiene su melancolía color malva, en el cielo y en la tierra, y no hay poeta completo sin lágrimas.
Bueno, señoras y señores, esto iba a ser la crónica profética de la Fiesta de la Poesía de 1955; pero en lugar de una crónica, salió un programa, casi una consigna, por lo menos una instancia.
Que no será atendida por los poetas, seguramente.
Y harán bien, porque lo primero es su libertad. Dejadlos volar por las cuatro estaciones, que, a lo mejor, ellos bien saben.

La Región, 22 de marzo de 1955.

Debaixo da columna de Risco a redación do xornal publicaba unha curiosa nota explicativa:

"Como tantas noticias desiderativas, la de don Vicente Risco ha quedado sin cumplir. Convocada la "Fiesta de la poesía" para las ocho de la tarde de ayer en el Liceo, no pudo celebrarse por falta de poetas. Orense, donde el calor de la incubadora natural de las Burgas es tan favorable para la cría de "inspirados", sufre al parecer un colapso: Homero duerme, y deseamos que el despertar llegue pronto, antes de que su prolongación pueda desacreditarnos y ocasionar que Orense sea dado de baja en el mapa mundi de la lírica."
(Na imaxe, A Primavera de Sandro Botticelli)

26 mar 2008

O xornalista Manuel Lustres Rivas

A escolma biográfica publicada pola editorial Galaxia co título Xornalistas con opinión inclúe nesta primeira entrega a dous grandes persoeiros da ría de Arousa. Un desta ribeira pontevedresa, Julio Camba; e o outro daquela ribeira coruñesa, Manuel Lustres Rivas. Xa falaremos noutra ocasión do vilanovés. Agora quero determe na figura deste último, glosada nesta recopilación por Montse Calvo.

Manuel Lustres Rivas naceu perto do peirao de Ribeira en 1888 (o mesmo ano que Otero Pedrayo). Trasladouse a Compostela para seguir estudos de medicina. Alí fixo amizade con Castelao e participou nas tertulias do Café Colón. Moi cedo prende nel a vocación de xornalista estreándose nesas lides en El Miño, o diario liberal ourensán no que tamén se iniciou Vicente Risco (1898-1913). Máis tarde colabora no máis importante diario vilagarcián da época: Galicia Nueva. Tamén traballou nos inicios da publicación Vida Gallega, compartindo colaboracións co propio Castelao.

En 1922 pasou a ser redactor xefe do xornal vigués Galicia, unha das cimas do xornalismo galego do século XX, contemporáneo e irmán do ourensán La Zarpa. Despois de deixar a redación emigra á Arxentina aínda que segue a colaborar co xornal enviando crónicas daquel país. Pouco despois regresa a Galiza e colabora no Faro de Vigo e outros medios.

A súa vocación xornalística vai moi vencellada ao seu fondo compromiso político. Nun primeiro momento loita polas reivindicacións do campesiñado xunto á egrexia figura de Basilio Álvarez. Dirixe El Heraldo Gallego en 1913 e os seus artigos tamén aparecerán máis tarde no citado La Zarpa, diario agrarista fundado polo abade de Beiro.

Comprométese co galeguismo e o nacionalismo durante o final da Ditadura e a Segunda República. Finalmente, vai formar parte da lista de homes da nosa cultura asasinados polos sublevados no ano 1936. É detido en Vigo, trasladado logo á illa de San Simón e executado na devesa da Concheira (Redondela) en novembro de 1936. Hoxe en día, lamentablemente, é unha figura case esquecida, por iso vale moito a pena a iniciativa deste grupo de investigadores encargados de recuperar unha parte importante da nosa memoria histórica e cultural.

24 mar 2008

A lonxa dos comics

Ourense nin ten mar nin ten peixe, pero si tivo unha lonxa un pouco especial. Na confluencia da rúa Lamas Carvajal e os xardíns do Padre Feixoo, xusto diante do quiosco de "La Viuda" había a mediados do século pasado unha verdadeira lonxa de compra e venda de comics e cromos. O máis destacado reporteiro daquela época, Francisco Álvarez Alonso, dedicou en marzo de 1954 a súa columna de La Región a este lugar que moitos ourensáns aínda hoxe lembran.

SOBRE LA MARCHA

La lonja de los "chistes"

Uno de los espectáculos más curiosos de las mañanas domingueras de nuestra ciudad, es el que forman esos grupos de niños que se reúnen a la entrada de la calle de Lamas Carvajal —frente al puesto de venta de periódicos de la "Viuda de Lisardo"— para intervenir en el mercado de los "chistes" y de los cromos, al que se entregan con verdadero apasionamiento. Son muchos, a veces en número superior al de ciento, y su presencia da lugar a saladísimas escenas que, de ser recogidas en toda su "salsa", reflejarían, sin duda alguna, el carácter y el ingenio del niño orensano en esa edad que va desde los ocho años hasta los trece o catorce.
El domingo último el "mercado" estaba bastante animado. A eso de las doce y cuarto los grupos discutían las cualidades de los diversos "artículos" y la ley de la oferta y la demanda jugaba allí un particularísimo papel. Había caras para todos los gustos: vivas, sagaces, despiertas, abatidas, tristes, melancólicas...
Uno gritaba a todo pulmón:
—¡Tengo cromos del "Coyote"!...
Otro lanzaba a los cuatro vientos este desafío:
—¿Quién me cambia los del "Guerrero" o los de "Tony"?
Ese "los" tan impersonal no era ningún misterio. Estaba a la vista de quien tuviera interés por saber de qué se trataba. Debajo del brazo, el oferente llevaba, doblados por la mitad, veinte, treinta, yo qué sé cuántos pequeños cuadernillos en octava con las cubiertas llenas de dibujos llamativos, que solo esperaban la señal del posible cambista para ir pasando uno tras otro por las manos del propietario.
Un tercero, en fin, chillaba:
—¡Vendo cromos de "Bill, el niño"!
Entonces, como mariposas atraídas por la luz de una bombilla, toda una serie de cativos se apelotonaba en torno al que había dado la voz y, como en un conciliábulo de pequeños gnomos, iniciaban un mutuo cambio de impresiones, del que solamente se escuchaban unos débiles bisbiseos, ininteligibles para quien no estuviera en el secreto del lenguaje de la "lonja".
Yo cogí a dos de ellos y quise saber algo acerca del funcionamiento de esta "bolsa" del "chiste".
—¿A cómo vendéis cada uno de esos cuentos?
—No, señor, no los vendemos. Solo venimos aquí para cambiarlos.
—¡Dígale que no, que éste le es un trampón! También los vendemos, solo que muy baratos.
—¿A cuánto?
—Depende. Unos a real, otros a peseta, otros a dos pesetas...
En un grupo contiguo al nuestro se había originado una pequeña discusión. No sé cómo fue el principio ni por qué se inició. El caso es que, de pronto, una voz llorona se levantó entre los presentes, para decir, en son de pequeña protesta:
—¡Anda, atrévete! ¡A ver si eres capaz de tocarme!
El antagonista de aquella voz era un muchacho de fuerte complexión. No pasaría de los doce años. Crispó los puños con violencia y, por un instante, creí que iba a aceptar el reto. Pero entonces ocurrió un hecho insólito. Un ser minúsculo, casi imperceptible, se acercó al que llevaba las apariencias de convertirse en "matón" y, encarándose con él, le reconvino:
—¡Abuseta! Deja al chico en paz. Tú tócale, que ya verás lo que te pasa.
El otro lo miró con desprecio, con el mismo desprecio con que se mira al perro que ladra mucho detrás de una verja cuando pasa uno por delante.
—¡Caray! ¡Qué miedo me das! Ni que fueras "El Coyote".
—Tú, métete, si eres hombre.
Hubo un breve amago de pelea, pero la cosa no pasó a mayores. Los dos contendientes todavía se dijeron algo en tono fuerte y hasta se oyeron palabras tan duras como "tortazo", "paliza" y "metido". Luego se separaron y cada cual se incorporó a otro de los grupos ya constituidos.
Mis pequeños confidentes no se habían separado de allí. Quizá esperaban que yo me convirtiese en un buen cliente.
—¿Cuántas horas dura esto?
—Nosotros estamos aquí hasta después de la una. A veces hasta cerca de las dos.
—Pero es mucho tiempo.
—Es que muchas veces hay que esperar a que salgan los de las "cataquesis".
—¿Estudiáis?
—Sí señor. Yo llevo el segundo año del "Bichiller".
—Y yo el primero.
—¿Y no os impide estudiar el leer estas cosas?
Ellos no responden. Se miran con cierto arrebolamiento y bajan la vista.
—¿Qué cuentos son los más caros?
—"El pequeño luchador", 1,50; "El aventurero", 3 pesetas; "Florita", 2; "Jaimito", 1,50.
—¿Y los más emocionantes?
—"Pachón", "Aventuras del F.B.I." y "El Cachorro".
—¿Los de la guerra de Corea, no?
—¡Bo! Esos son de propaganda.
—¿Cómo de propaganda?
—Sí, señor. Siempre ganan los americanos.
Y me voy, porque, de seguir allí, creo que en vez de como periodista voy acabar preguntando como simple mortal.

F. ÁLVAREZ ALONSO

La Región, 30 de marzo de 1954.



(Na imaxe superior un detalle do Fauno con moucho de Xaime Quessada, escultura erixida no lugar en lembranza da antiga "lonxa". Na imaxe inferior a portada dun exemplar de "Florita", un dos comics de máis éxito da época.)

28 feb 2008

Unha casa centenaria


En Ourense existe unha institución que está a punto de converterse en centenaria. Referímonos ao diario La Región. O 15 de febreiro de 2010 fará 100 anos que saiu á rúa. Para moitos ourensáns, maiores e non tan maiores, a lembranza da redación e dos talleres do xornal está moi vencellada á rúa Cardeal Quiroga (Luis Espada cando naceu o xornal) pois alí estiveron desde a súa fundación até finais dos anos 80, momento no que se trasladaron ao polígono de San Cibrao. Lembro ir alí con meu pai sendo eu neno, entrar por aquel longuísimo túnel escuro, saudar ao conserxe, contemplar abraiado aqueles enormes rolos de papel, subir as longas escaleiras e ir ver aquelas sorprendentes máquinas que escribían soas mentres uns homes recortaban e pegaban follas transparentes sobre mesas iluminadas.

Moito tempo despois convertínme eu en xornalista. Non sei se por aquel primeiro asombro da infancia. E acabei traballando na redación de La Región, con esa inocencia xa perdida. Ás veces un bota de menos ver o mundo a través dos ollos dun neno.


E rescatamos aquí un artigo máis da serie das "Horas" de Vicente Risco que, precisamente fala da casa do vello xornal:


"Esta casa de LA REGIÓN es una casa maravillosa.
Le suceden cosas extrañas y contradictorias:
Es casa, y no vive nadie en ella. Crece rápidamente y no se la ve crecer. Tiene puerta y portal, y no se puede entrar en ella. No se puede estar en ella y está llena de gente. Está llena de gente, y no vive en ella ninguna. Es ya inmensa y no cabe en ella lo que hay que meter, a pesar de estar hecha para meter cosas.
Ya sé que se me van a preguntar muchas cosas, por lo cual voy a contestarlas antes de que me las pregunten.
¿Cómo, si es casa, no vive nadie en ella?
Porque no está hecha para vivir; porque no se cabe en ella, y por otras cosas.
¿Cómo, si es inmensa, no se cabe en ella?
Porque ya está llena. Primero estuvo llena de obreros; ahora se va llenando cada vez más de papel. Conforme salen los obreros, va entrando el papel. Venid a verla, porque jamás habréis visto tanto papel junto.
Hay tanto papel, que no tenemos papel para escribir.
¿Cómo, si tiene puerta y portal, no se puede entrar en ella?
Porque debajo del portal se abren profundos y tenebrosos subterráneos donde huele a demonios y donde a lo mejor estos demonios están escondidos en la oscuridad para cortaros el pescuezo.
Porque para entrar, hay que pasar por unas tablas tendidas sobre el abismo, como el Puente de las Almas, de que habló Ardai Visaf, y a un pequeño descuido que tengáis, caéis en lo profundo... Hay que ir con los cinco sentidos, y como a todos nos falta alguno, sobre todo el común, pues ya se ve lo que puede pasar.
¿Por qué no se ve crecer la casa?
Porque no crece por afuera, sino por adentro. Por afuera está como si tal cosa; pero por adentro se va ampliando, alargando, ensanchando, estirando, aumentando, tanto que parece que se anda por los pasillos y los salones de San Martín Pinario de Santiago.
En el sitio de una casa como cinco, hay metida una casa como doscientas. Tiene una cabida imposible, y sin embargo, se ha alcanzado esta cabida.
Y sin embargo, por fuera no se le nota nada.
Todavía: si, a pesar de tener puerta y portal, no se puede entrar en ella, ¿cómo es que entran ustedes?
Pues verá: unos, porque son muy valerosos y pasan el puente de tablas sin novedad, jugándose la vida y acaso el alma.
Otros, porque son buenos gimnastas y dan un gran salto que los lleva de la calle a la escalera.
Otros entran por la chimenea, viniendo hasta el tejado en helicóptero.
Otros, por medio de la magia."

Horas, Vicente Risco.
La Región, 12-01-1955.

(Na imaxe antiga librería de La Región situada na rúa Cardeal Quiroga)

13 feb 2008

O Regicídio


En Portugal andan a lembrar estes días un episodio moi importante da súa historia contemporánea, o Regicídio do 1 de febreiro de 1908 no Terreiro do Paço (Lisboa). O rei Carlos I e o infante Luis Filipe foron asasinados na famosa praza lisboeta hoxe chamada do Comércio. É pois o centenario daquela data e as livrarias, como aqui coa lembranza da guerra do francés, amosan nas súas montras as novidades editoriais que revisan o contexto histórico e político daquel feito. Estou a ler un deses libros, que merquei no Porto. Titúlase Regicídio: A contagem decrescente e o seu autor é Jorge Morais.

Hai grandes paralelismos na historia de comezos de século de España e Portugal. O sistema canovista de alternancia entre partido conservador e partido liberal, coas súas diferenzas, é denominado alí rotativismo, co partido regenerador e o partido progressista, pero ven sendo o mesmo tinglado caciquil que garantía sempre a vitoria do partido no goberno. Nada que non coñezamos aquí.

A monarquía constitucional vivía un crecente desgaste político debido aos profundos problemas sociais e económicos que o país arrastraba. Aquí Alfonso XIII, alí Carlos I. Gran Bretaña presionaba desde 1890 co seu Ultimato sobre as colonias portuguesas de Angola e Mozambique alimentando o patriotismo fervente dos portugueses. De seguida pensamos nós en 1898, Cuba e Filipinas, Estados Unidos...

Chegado o momento o rei portugués decide confiar nun político para que goberne sen a atadura dun parlamento indomable, João Franco (Franco ademais!). Salvando as distancias un non pode de novo esquecer o paralelismo co xeneral Primo de Rivera. Nos dous casos a decisión de apoiar unha dictadura vai determinar o final da monarquía, sen embargo, é aí está a gran diferenza, en Portugal será co asasinato primeiro do rei en 1908 e coa revolución de outubro de 1910 que implanta a República Portuguesa.

24 ene 2008

Un xogo de equipo


Non adoito escribir sobre temas deportivos pero hoxe vou facer unha excepción porque o protagonista desta noticia ben o merece. Desde moi novo son amante do baloncesto, daqueles que desfrutaban no Pazo coas xogadas de Nacho Suárez, Andre Turner e Darrell Armstrong, os saltos de Chandler Thompson, a loita de Clarence Kea, os triples de Roland Gray. Agora mesmo, na NBA, xoga un estremeño que destaca pola súas magníficas cualidades para este xogo: José Manuel Calderón. Entre tanto exceso físico, absoluta falta de intelixencia, individualismo esaxerado e incapacidade para o pase -as características que definen á maioría de xogadores da NBA- xorde Calderón co seu saber estar, coa decisión acertada para cada ocasión, o tiro oportuno, a indicación precisa... e un pensa: isto é o baloncesto, un xogo en equipo. Ademais destas virtudes, Calderón ten o que os americanos chaman clutch, é dicir, a capacidade de asumir o protagonismo nos momentos nos que se deciden os partidos. Non se esconde xamais. Onte mesmo, grazas a unha bandexa nos últimos segundos deulle a vitoria aos Toronto Raptors na cancha dos Boston Celtics, os líderes da liga. Un bo lugar para brillar. Anotou 24 puntos e deu 13 asistencias. Iso si que é xogar e facer xogar aos demais.

18 ene 2008

Non hai futuro sen memoria


Nos últimos tempos comprobamos que hai moitos aos que irrita terriblemente a chamada memoria histórica. Semella que para eles sería mellor o total esquecemento do pasado pero unha sociedade que queira mirar o futuro non debe olvidar. Esa famosa frase: "quen descoñece a súa historia está condenado a repetila", non por gastada deixa de ser certa.

O historiador Javier Tusell, ao sinalar os factores que explican o éxito da transición democrática española, non esquecía o papel fundamental xogado pola memoria neses anos trascendentais:


"Podría haberse pensado que el recuerdo del pasado [a guerra civil] ejerciera una función negativa: así lo pensaban muchos observadores extranjeros, para quienes resultaba previsible una nueva guerra civil en el mismo momento de la muerte de Franco. Pero fue exactamente al revés: la memoria de lo sucedido en los años treinta sirvió de advertencia a los protagonistas políticos y a la propia conciencia de la sociedad, de modo que, a lo largo de todo el proceso, pendió sobre unos y otros la espada de Damocles de la reproducción de la contienda fratricida, obligando a rectificaciones en aquellos momentos en los que se producía la sensación de que existía el peligro de que descarrilara el proceso".


Javier Tusell: Historia de España en el siglo XX. Vol IV: La transición democrática y el gobierno socialista.

31 dic 2007

O sol baixo a parra


Desde o inicio dos tempos foron moitos os artistas e filósofos que trataron o asunto da vellez nalgún momento da súa vida, desde Cicerón até Rubens. Pola súa parte, recén cumpridos os seus setenta anos, Vicente Risco escribía na prensa estas fermosas liñas sobre a súa idea da vellez, unha idea que semella unida ao tópico horaciano do beatus ille.


"Parece que estamos de moda los viejos. Hasta se ha inventado una ciencia para su estudio: la Gerontología.
Yo no sé quien lo ha escrito, pero yo lo leí en LA REGIÓN, un artículo o lo que sea, que dice que "La vejez y la felicidad son compatibles". Me gustó el título.
En realidad, yo siempre lo he creído así. Es más, siempre he tenido esa esperanza: ya que no lo fuí de niño, de joven, ni de hombre, a ver si de viejo. Mas, por ahora, me parece que tampoco.
Tenía yo mis proyectos para la vejez: dedicarme a la Botánica; vivir en la aldea; pasar las horas de sol sentado debajo de una parra, a la puerta de la bodega; llevar siempre cayada aunque no me hiciese falta; leer la Biblia; no escribir nada nuevo; tomar chocolate por las tardes...
Concebía yo la vejez como un largo atardecer de oro, un descanso y un premio. El premio de no tener obligaciones. El premio de vivir sin el "tengo que", que roe por dentro en la conciencia; sin el "tienes que", que acucia y aguija a uno por fuera.
Concebía yo la vejez como un tiempo del que puede uno hacer lo que le dé la gana, un tiempo libre, que nos diesen en plena propiedad, con jus utendi y jus abutendi y hasta jus renundiandi, sin obligaciones, derecho subjetivo purísimo e ilimitado.
Ignoro si dicen estas cosas los viejos tratados "De senectute" porque nunca he tenido paciencia de pasar de las primeras páginas; pero veremos ahora esta nueva ciencia."


Horas, Vicente Risco.
La Región, 25-11-1954.
(Na imaxe, A man reading in a garden, de H. Daumier, 1866-1868)

21 dic 2007

A cúpula de Brunelleschi


Recupero agora dúas estampas da miña última viaxe a Italia, un país infindo. Ao pé do Duomo de Florencia, a magnífica Santa Maria dei Fiori, atópase esta estatua que representa ao arquitecto Filippo Brunelleschi ollando con atención a espectacular cúpula que el diseñou e construiu entre 1420 e 1436. A súa maxestuosidade trataba ademais de salientar a crecente influencia da cidade sobre o resto da rexión toscana. A edificación resultou moi complexa e hoxe en día é considerada coma unha das cimas do Renacemento desde un punto de vista técnico e artístico. Non sorprende que Brunelleschi tivese que facer tantos cálculos.

Para a construcción da cúpula convocouse un concurso público. O máximo competidor era Lorenzo Ghiberti, escultor das portas do Baptisterio. A proposta de Brunelleschi era audaz pero arriscada. Elaborou un modelo en madeira e inventou novas máquinas e técnicas para edificar a cúpula. Finalmente a súa idea foi a vencedora.







6 dic 2007

Incivismo ao volante

Vale que as estradas galegas están na súa maioría nun estado lamentable. Vale que durante moito tempo as nosas infraestruturas ían ficando obsoletas mentres os gobernos ollaban para outro lado. Vale, como dicía Reixa, que somos unha potencia en curvas. Pero o que non se pode é xustificar comportamentos tan incívicos como o que sinala hoxe mesmo La Voz: Dos 151 primeiros casos de alcoholemia en condutores tipificada como delito, é dicir, superior ao doble da tasa máxima, 34 son galegos. Falamos dun 23%. Abraiante. Un de cada catro españois denunciados por este motivo é galego. Resulta desolador. Que ten este país de especial para que conducir cunhas cantas copas de máis sexa tan habitual? Disto non podemos culpar aos gobernantes. Fai falla que a sociedade madure porque do incivismo non nos curan nin leis nin gobernos.

21 nov 2007

Non esquezas nunca


Afortunadamente despois do 20 de novembro soe amencer o día 21. E fican atrás algaradas e manifestacións que fan pasar moita vergonza, pero que tamén fan reflexionar acerca da sociedade na que vivimos. A min, polo menos, serviume tanto rebumbio para lembrar un breve poema do salvadoreño Roque Dalton que sempre quero ter na memoria:


"CONSEJO QUE YA NO ES NECESARIO EN NINGUNA PARTE DEL MUNDO PERO QUE EN EL SALVADOR...

No olvides nunca
que los menos fascistas
de entre los fascistas
también son
fascistas."


Non estou de acordo con Roque. En España tamén é necesario e todos os días temos mostras que o proban.

16 nov 2007

Patrimonio e responsabilidade


Florencia pode ser a cidade que mellor ten transformado o seu enorme tesouro cultural en atractivo turístico. Todo o centro histórico foi declarado Patrimonio da Humanidade en 1982 e milleiros de persoas a visitan todos os anos atraídos polo David de Michelangelo, a Galleria degli Uffizi, as obras de Giotto e Donatello ou Il Ponte Vecchio.

Franco Cardini, na súa Breve historia de Florencia, sinala:

"No existe ciudad en el mundo que no sienta para bien o para mal el peso de su pasado. En Florencia y para Florencia este peso es por un lado aplastante y por el otro decisivo en la vida misma actual."

Para os florentinos supón unha grande responsabilidade a conservación dun patrimonio tan valioso. A contaminación, o desenvolvemento urbanístico, a presión turística ou a elevada inmigración irregular son quizais os maiores problemas que a cidade está a tratar de resolver na actualidade.

Sinala Cardini con sensatez: "No se pueden cuidar los monumentos y los objetos artísticos y descuidar a las mujeres y a los hombres, a los ancianos y a los niños: son ellos los guardianes y los herederos de la ciudad de arte, pero no se les puede degradar a hacer solo de ujieres y bedeles".

31 oct 2007

Outra ponte vella


Firenze, outubro de 2007. A miña máis recente postal despois dun mes de ausencia. Casei en Vilagarcía e viaxei a Italia. Viaxar neste tempo ten algo de fuxida. Todos fican e un marcha. Florencia segue a ser fermosa en calquera estación do ano. Cada casa é un pazo, cada igrexa é un museo. Vívese cada día coma unha oportunidade única para saír marabillado.

Aí está a ponte máis famosa da cidade, Il Ponte Vecchio, a ponte vella, coma en Ourense. Na Idade media traballaban nesta ponte pescadeiros, carniceiros e artesáns do coiro e a pel, que curtían alí mesmo. As arcadas centrais servían para botar o lixo. O fedor resultaba insoportable para o duque Fernando I no camiño ao seu pazo así que decidiu en 1593 desterrar a estes tendeiros e substituílos por xoieiros ben vistosos. Estes pagaban un aluguer moito máis elevado e para rendibilizar o negocio ampliaron as súas tendas cuns voladizos que hoxe son a nota peculiar desta ponte.